Бүгүн коллективнай арҕааҥылар кубулҕаттарынан аан дойдуттааҕы балаһыанньа улам сытыырхайан иһэр. Үһүс аан дойду дойду сэриитин күөттүү сатааччылар сыччах Россия модун кыаҕыттан дьаарханан алдьархай аанын аспыттар, сэгэтэн да көрүөх суоҕа чуолкай. Оттон холоннохторуна да, тосторун ылыахтара, итирэ дуу, иирэ дуу сылдьыбыт эбиппит диэн хойутаан баран хобо тиктиэхтэрэ. Мантан салгыы үөһэттэн сиргэ-буорга түһүөххэ, түөлбэбит тэлгэһэтин иһинэн чиҥ-чиҥник үктээн үөрэ-көтө саҥа туспут ып-
ыраас хаарга таҥалай үктүөххэ. Ыырбытын кэҥэтэн сырдык киэҥ аартыкка тахсыахха.
Үп-харчы бөҕө көрүллэр, түмүк
билиҥҥитэ сэмэй
Билигин өрөспүүбүлүкэҕэ тыатын хаһаайыстыбатын сайдыытын кини кыһалҕаларын тула нэһилиэнньэ бары араҥатыгар кэпсэтиилэр-дьүүллэһиилэр хаһааҥҥытааҕар да элбээтилэр. Оннук буолуохтаах даҕаны. Тоҕо диэтэххэ кэккэ сыллар усталарыгар бюджеттан уонтан лаппа тахса миллиард солкуобай тыырыллан, хаһаайыстыбаларга түҥэтиллэр. Уһаппакка, баары баарынан этэххэ, киһи ситиһиилэр үгүстэриттэн «үөрэн көтүөхпүн кынатым ханнаный?» диирэ бакаа аҕыйах. Сыллата сүөһү-сылгы төбөтүн ахсаана намтыыр, түргэнник ситэр тыа хаһаайыстыбатын салааларын туһунан сонун-нуомас суоҕун кэриэтэ, хас да сыллааҕыта сибиинньэ-көтөр ииттиэн баҕалаахтар мэктиэтигэр, уһун синньигэс уочаракка тура сылдьыбыттаахтара. Ол да буоллар, инникини уонна кэскиллээҕи көрөр-анаарар дьоннор син биир бааллар. Кинилэр биһиги төрүт дьарыкпытын – хороҕор муостаахтары, сыспай сиэллээхтэри хотон, сыһыы муҥунан иитиини саха омук сайдар – сириэдийэр философиятынан ааҕаллар. Сорох киин оройуоннарга өй-төй, сүрэх-бэлэс хоһууттар ыарахаттары-уустуктары аахсыбакка бэл диэтэр саҥа хаһаайыстыба тэринэллэр. Киһи сэргиэҕэ, кинилэр онно тэбис-тэҥҥэ переработкалыыр сыаҕы арыйаллар, онон сүөһүттэн-сылгыттан ылыллар үүт-эт биир тиһиликтээх буоланнар барыыс киирэр, нэһилиэнньэ абыранар. Масаха Мэхээһи билэҕит, кини курдуктар эрээттэрэ кэҥээтин. Киин сирдэргэ ити дэбигис кыаллыан сөп, оттон хотуларга сүүс төгүл уустук: айылҕабыт, суолбут-ииспит, үппүт-харчыбыт, о.д.а. Маны туох да иһин аахсыбакка дьон киэнэ бастыҥнара, киһи киэнэ кэрэмэстэрэ хотуларга да бааллар. Тус бэйэм кинилэри дьоруойдарга тэҥниибин уонна «тос» курдук дуоһунастааҕым буоллар, «СӨ Тыа хаһаайыстыбатын үтүөлээх үлэһитэ» ааты үөрэ-көтө туттарыам этэ.
Хотон аһыытын-ньулуунун билбит, биир күн өрөбүл диэн өттүгэстээн сыппатах, куйааска сыһыыга, титииккэ сырылаччы буспут, тымныылыын тустубут, дьону-сэргэни үрүҥ аһынан дэлэччи хааччыйбыт хоодуоттары хаһаайыстыба көрүҥүттэн тутулуга суох чиэстиир-бочуоттуур наада. Билигин дойду салалтата Арктика диэки хайыста, хамсааһын тахсара чуолкай.
Уратылаах сайыҥҥа таһаарыылаах үлэ
Валерий Маевич, Мария Николаевна Уваровскайдары кытта кэпсэтиим бириэмэлэрэ татымыттан кылгас буолла. Субу аҕай хотоҥҥо тахсаары сылдьар дьону, үүйэ-хаайа туппатым, онуоха эбии муомалар кинилэр сэмэйдэрин билэҕит, эгэлгэ тылларынан кулгаахпын манньыттылар диир кыах суох боппуруостарга хоруйдар эрэ буолла. Саас-сааһынан кэпсээтэххэ маннык.
Сайыммыт салаллан кэлиитин кэтэстибит да этэ. Харахпытыгар күөх солкоҕо сууламмыт тыалар, сиэдэрэй сибэккилэринэн симэммит сыһыылар, мэҥэ куйаартан күлэр-үөрэр күлүмнэс күн, түптэ торҕо буруота унаарара, көтөр-сүүрэр көрө-нара көстөрө. Оттон сүөһүлээх-сылгылаах эр бэртэрэ ходуһаларга хотуурдарын ыллатар ырыалара кэрэ муусука буолан иһиллэрэ. Ону баара, айылҕа барахсан бэйэтэ туспа көрүүлээх, киниэхэ хом санааны хоннорбоппут. Инньэ гынан ааспыт сайын тыа сир дьонугар уу кэлиитинэн төрүөттэнэн биһиги санаабыт хоту буолбата. Халлаан кэнсэлээрийэтин кытта сибээһим суох, ол да буоллар, кутум-сүрүм кэлэр сайын алгыс хоту салалларын билэн сылдьабын.
Урукку сайыннарга Уваровскайдар ходуһаларыттан мэктиэтигэр, күн күөрэйэ тахсыаҕыттан киэһэ киириэр диэри мөхсүнэннэр күөх быйаҥы сыа-сым курдук хомуйаннар кыһыны «кэл» дииллэрэ. Бу сайын ол ходуһалар уунан бычалыччы туоланнар омуннаатахха, «Биһиги сирбит бу этэ дуо?» диэн хомойон оттуур санаата кыырайга көтүөхтээҕэ, хотуурун-кыраабылын ампаарга хатыахтааҕа, Мария Николаевна, Валерий Маевич ити эрэ туһунан санаан да ылбатахтара. Тоҕо диэ? Кинилэр олохторун усталаах-туоратыгар дьарык оҥостубут өбүгэлэрин үйэлээх үгэстэриттэн бүтүн көһүйэ көмүс да иһин аккаастанар санаалара суоҕа. Булгуруйбат хадаар, үчүгэйи түстээһин диэн манныгы этэн эрдэхтэрэ.
Кэпсээним тимэҕэ сүөрүллүбүтүн салгыы сурукпар тиһиэм. Уваровскайдар тилэхтэрин тириитэ элэйэр диэри аны уу ылбатах сирдэрин көрдүүр түбүк үөһүгэр түһэллэр. Хомойуох иһин, ходуһаҕа, майгынныыр көстүө суох, ол иһин арыый чычаас уулаах сирдэри таланнар охсубутунан, ууттан оту тыаҕа соһон бугулга майгынныыллары олорон куурдаллар, наһыылканан таһан чөкөтөллөр. Туох баара барыта илии үлэтэ, техника сынньаммыта, хата күлүмэх үлэттэн уоскулаҥ ылан төһө эрэ үөрдэ, тимир да элэйэр буоллаҕа эбээт. Дьэ инньэ гынан икки ый толору көлөһүнү үрүйэлии сүүрдэллэр, Мариялаах Валерий аны кыыдааннаах кыһыны кэтэһэр аатыгар түстүлэр – өттүк харалаах, илии тутуурдаах дьон сиэринэн.
Уваровскайдарга 16 төбө сүөһү, ол иһигэр 5 ыанар ынах билиҥҥиттэн саҕалаан сайыҥҥы быйаҥҥа диэри дэлэйдик сииллэр-аһыыллар. «Ынах үүтэ тылыгар» диэн кыраман сылларга өбүгэлэрбит барахсаттар мээнэҕэ этиэхтэрэ дуо? Күн бүгүн Муома Хонуутун олохтоохторо Уваровскайдар үүттэрин, сүөгэйдэрин, дэҥ эриэккэскэ арыыларын үссэнэн таҥара көмөтүнэн олох айанын суолугар этэҥҥэ айаннаан иһэллэр. Ол иһин да Муома дьоно-сэргэтэ кинилэргэ барҕа махтал тылларын аныыра оруннаах. Хомойобун, билигин сыаннастар уларыйаннар урукку коллективнай өй-санаа индивидуалист (бэйэтин эрэ көрүнэр) психологията уһугулаан турарыттан, Уваровскайдар оннуктара буоллар, бэйэлэригэр, оҕолоругар, сиэннэригэр эрэ сөптөөх сүөһүнү көрүөхтэр этэ. Ону кинилэр ылымматтар – кыанар эрдэххэ дьоҥҥо-сэргэҕэ туһалыахха диэн өйдөбүлү өрө туталлар. Ол иһин Муома Хонуутуттан үүт-сүөгэй тоокколоһоллоруттан бэл, смартфон итийэр. Баҕар, ким эрэ бу ыал үүтүнэн-сүөгэйинэн байбыта буолуо диэн кэтэх санаатын оонньоотуон сөп. Билэрбинэн, көрөрбүнэн-истэрбинэн миллионер да буолаллара кый ыраах, оннук дьулуспаттар даҕаны үлэ, суобас, киһилии киһи буолуу суруллубатах сокуоҥҥа тэҥнээх.
Дьиэ кэргэн, дьиҥнээх
доҕор оруоллара
Уваровскайдар ааспыт сайыннааҕы үлэлэрин үмүөрү тутарга көмө илиитин ууммуттары аатыахха. Бастакынан, кинилэр уоллара, дьоһун киһи, үлэһит Виталий Валерьевич, кини сатаабатаҕа диэн суох. Английскай тыл учуутала, күтүөт Владимир Тимофеевич, кыргыттара, аһара баран сиэннэрэ эмиэ. Аны туран убаастанар, ытыс үрдүгэр сылдьар Уваровскайдарга өрүүтүн Геннадий Михайлович Ефимов туох да буоллун, бастакынан кэлэн үлэни түмүктүүр идэлээх. Сиэдэрэй да дууһалаах киһи эбит.
Манан кылгас суруйуубун туомтуу тардыам. Тус санаабын этиэм: олоҕу сиэрдээхтик олоруу диэни элбэхтэн аҕыйаҕы таллахха, Мария Николаевна, Валерий Маевич дьиэ кэргэттэрин мөссүөннэригэр-дууһаларыгар көрөбүн. Хотуларга маннык киһи киһитэ киһилии киһи, киһилээх киһи дэнээччилэр элбэхтэр, кинилэргэ сырдыгы, үйэлээҕи баҕарыахха. Оттон Уваровскайдарга кыстыктара этэҥҥэ ааһарыгар, тус бэйэлэрэ доруобай туруктаах сылдьалларыгар, салгыы дьоҥҥо-сэргэҕэ үтүөнү оҥороргут өссө үрүлүйэ турдун диэн ыраас санаам утахтарын ыытабын, алгыс баһын сыалыыбын.
Афанасий Иванов