Икки атахтааҕы
Эрэй-буруй обургу
Иэдэтэр күнүгэр
Эҥсиллибит көхсүн
Эмтии этэр буол!
Саха урааҥхайы
Санаа-оноо обургу
Сылатыннаран күнүгэр
Сарбыллыбыт санаатын
Саатата саҥарар буол!
диэн “Хомус” хоһоонунан саха литэрэтиирэтин төрүттээччи А.Е. Кулаковскай-Өксөкүлээх Өлөксөй эппитэ билигин ордук дириҥ суолталаахтык иһиллэр.Хомус саха норуотун тыынын илдьэ сылдьар дьикти алыптаах инструмена буолар. Кини сөҕүмэр дьүрүскэнэ киһини абылыыр, уоскутар, эмтиир, күүс-кыах биэрэн кынаттыыр уратылаах.
Аан дойдутааҕы хомус уопсастыбата, Хомус түмэлэ, киинэ Саха сиригэр баар. Бу күннэргэ Хонууга “Хомус эйгэтэ” бырайыагы тарҕатар исписэлиистэр кэлэн айымньылаахтык үлэлии сылдьаллар. Эдэр дьон үлэлэрэ, былааннара киэҥ эбит, ол туһунан сиһилии сырдатабын.
Туяра Анатольевна Жиркова, Хомус аан дойдутааҕы киинин уонна түмэлин быыстапкалыыр, көрдөрөр салаатын сэбиэдиссэйэ, “Хомус эйгэтэ” бырайыак уһуйааччыта, куорат оҕолоругар хомус дьарыгын салайааччыта:
— Биһиги куораттан иккиэ буолан Муомаҕа кэллибит. Миигин кытта Станислав Николаевич Афанасьев, хомус аан дойдутааҕы киинин уонна түмэлин пуондатын үлэһитэ, уопсастыбаннай кииммит бэрэссэдээтэлэ, манна үлэлэһэр.
“Хомус эйгэтэ” бырайыакпыт үһүс түһүмэҕэр кэлэ сылдьабыт. Бастакы түһүмэхпит 2023 сыллаахха «Хомус кода» култуурунай үөрэхтээһин бырайыак быһыытынан Саха сирин Ил Дарханын Гранын кыайыылааҕа буолбута. Онно 10 улууһу хабан айымньылаах эйгэҕэ сыһыарбыппыт: илин эҥэр (Мэҥэ-Хаҥалас, Таатта, Чурапчы), соҕуруу (Нерюнгри, Алдан) уонна хотугу (Томпо, Уус-Майа, Өймөкөөн). Уопсайа, 2095 үөрэнээччи кыттыыны ылбыта. Бырайыак былаанынан 200 анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын оҕолоро хомус бэлэх туппуттара.
2025 сыл олунньу 5 күнүгэр иккис түһүмэх саҕаламмыта: “Хомус эйгэтэ” айар мастарыскыайын бырайыага. Бу бырайыак СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччыта С.В. Местников өйөбүлүнэн инники көлүөнэ целевой пуондатын үбүлээһининэн олоххо киирбитэ. Ол кэмҥэ 9 оройуон (Бүлүү, Үөһээ Бүлүү, Ньурба, Сунтаар, Мииринэй, Ленскэй, Өлүөхүмэ, Кэбээйи, Хаҥалас) 1823 үөрэнээччитигэр мастарыскыай үлэлээбитэ. 180 анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын оҕолоругар хомус бэлэхтэммитэ.
Билигин бырайыак салҕана турар. “Хомус эйгэтэ” үһүс түһүмэҕэ 2025 сыллаахха Ил Дархан куоҥкуруһугар кыайбыта. Айар мастарыскыайбыт Халыма, Индигир өрүһүн 6 арктическай оройуоннарыгар ыытыллар. Муомаҕа кэлиэхпит иннинэ быйыл саас Үөһээ, Орто, Аллараа Халымаларга оҕолору хомуска уһуйбуппут. Салгыы Абыйга уонна Аллайыахаҕа барабыт.
Бырайыак сүрүн сыала диэн айар мастарыскыай уонна култуурунай тэрээһин көмөтүнэн үүнэр көлүөнэни хомуска оонньуур ускуустубатыгар сыһыарыы. Саха сирин бары оройуоннарын хабан оҕолор хомуска оонньуур дьоҕурдарын бастыҥ уһуйааччылар сайыннараллар, хомус кэрэ эйгэтигэр нэһилиэктэри сыһыараллар, быыстапка көмөтүнэн устуоруйаны сырдатабыт.
Аан дойду үрдүнэн 200-тэн тахса норуокка хомус баар. Биһиги 15 араас омук хомуһун илдьэ сылдьан дьоҥҥо-сэргэҕэ көрдөрөбүт, быыстапка тэрийэбит. Ол хомустар тыастарын иһитиннэрэн билиһиннэрэбит. Арктика улуустарыгар экспедиция үлэтин ыытабыт. Норуот тылынан уус-уран айымньытын уонна маннааҕы устуоруйаны билэр аҕам саастаах олохтоохтор толорууларын устабыт уонна түмэл пуондатыгар үйэтитэбит. Хаһан эрэ Төбүлэххэ биир саастаах эбээ хомустуурун уһулбуттарын көрөн турардаахпыт. Бу нэһилиэккэ хомус куруһуогун оҕолорго уонна улахан дьоҥҥо Марина Эверстова иилээн-саҕалаан ыыппыта ыраатта, кинилиин билсэ турабыт, куруук түмэлгэ кэлээччи уонна онлайн-куурустарбытыгар өрүү кыттан сатабылын сайыннара турара хайҕабыллаах.
Муомаҕа хомус быыстапкатын тэрийдибит, олохтоох түмэлгэ көрдөрөбүт, Арчы дьиэтигэр, Оҕо ускуустубатын оскуолатыгар, Муома алын сүһүөх уонна орто оскуолаларыгар “Хомус эйгэтэ” бырайыагы сырдатан, хомуска оонньуур ньымалары үөрэтэр маастар-кылаастары ыыттыбыт. Хомуһа суох оҕолорго бэйэбит аҕалбыт инструменнарбытын уларсабыт. Саха сирин уустарын хомуһун атыыга аҕалбыппыт. Кыралаан ыллылар. Быыстапкаҕа көрдөрөр хомустарбыт сорохторо түмэл үлэһиттэрин тус бэйэлэрин киэнэ. Ону тэҥэ олохтоох дьону биидийэҕэ устан үйэтитэбит, пуондабытын байытабыт.
Бырайыакпытын салгыыр былаан баар. Ол курдук эһиилги граҥҥа кыттан сэттэ хотугу улуустарга айар эйгэбитин тарҕатар санаа баар. Арктикаҕа үөрэнэр оҕо ахсаана аҕыйаҕын учуоттаан оройуон аайы 100-чэкэ оҕону хабар былааннаахпыт.
Бэйэм бастакы идэм олох атын — горнай инженер, онтон “Управление персоналом” үөрэҕи бүтэрбитим, салгыы магистратураҕа “Культурология” салаатыгар үөрэммитим. Миигин онно Муомаҕа учууталынан өр сылларга үлэлээбит, саха култууратын манна сайыннарбыт ытыктанар учуонай Г.С. Попова-Санаайа үөрэппитэ. Кини ырааҕынан аймахпыт буолар. Аан маҥнай Муома диэн улуус баарын алын сүһүөх кылааһыгар үөрэнэ кэлбит кыыстан истибитим уонна Мэҥэ-Хаҥаластан төрүттээх Муома норуодунай тыйаатырын эрэдьиссиэрэ Тамара Апросимова туһунан биэриилэри көрөн билбитим. Өссө Мария уонна Николай Брызгаловтар кыыстара Ирина биһиэхэ үөрэнэ сылдьыбыта. Майа гимназиятыгар үөрэнэр кэммэр физкультураҕа учууталым, кылааһым салайааччыта Гаврил Петрович Хабаров этэ, кини Муоматтан төрүттээҕин манна кэлэн биллим. Учууталбын олус истиҥник саныыбын, сүрдээх холку, сиэрдээх майгылаах үтүө киһи.
Онон билэр дьонум дойдуларын көрбүппүттэн үөрэбин эрэ. Муома айылҕата аар-саарга аатырар. Бээтинсэ күн өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн биллэр Ю-хайаҕа тахсар былааннаахпыт, онно хомуска оонньоон дьүрүһүтүөхпүт. Түмүктээн эттэххэ, биир нэдиэлэтээҕи сырыыбыт бырагыраамата киэҥ.
Бырайыагы тарҕатааччылар Муомаҕа араас омук хомуһун аҕалбыттар. Хомус маастара Н.И.Ефремов оҥорбут 20 инструменын анал байыаннай дьайыы буойуннарын оҕолоругар бэлэх ууннулар. Оҕолор саҥа хомустарыгар оонньоон, сорохтор бастакытын тардан алыптаах муусука дорҕоонун таһааран дуоһуйдулар.
Үс күннээх үөрэтии түмүгүнэн 100-тэн тахса оҕо уонна улахан киһи хомуска оонньуур ньымалары биллилэр. Маастар-кылаас кыттыылаахтарыгар “Хомус эйгэтин” туоһу суруга туттарыллыаҕа. Куораттан И.Е.Алексеев-Хомус Уйбаан “Куйаартан кутуллар дорҕооннор” кинигэтин аҕалан, Муома орто оскуолатыгар бэлэхтээтилэр.
Хонуу нэһилиэгин дьоно уонна оҕолоро Хомус түмэлин үлэһиттэригэр дириҥ махталларын тиэрдэллэр.
“Быһыыта, хомус мин ис куппар өрүү илдьэ сылдьар иэйиилэрим, арыаллаһа сылдьар дьолум-соргум, кыһалҕам-хомолтом “көмүс кыната” буолан, өрө көтүтэр күүстээх эбит”, – диэн Иван Егорович Алексеев-Хомус Уйбаан тылынан суруйуубун түмүктүүбүн.