Бүгүн республика бюджетыгар уустуктар бааллар, ол да буоллар хайабыт даҕаны «дьэ, иэдэйдибит, манан быһынныбыт, онон ойуннубут» диэбэтэ чуолкай. Ол курдук олохпут айан ата холобурдаах иннин диэки тэтимнээхтик хардыылыыр. Суолга күчүмэҕэйдэри көрсөрбүт, көрсөбүт уонна көрсүөхпүт да турдаҕа, арай биири чуолкай билэбит: моһоллору этэҥҥэ туоруохпут, өссө күүскэ сайдыахпыт.
«Час икс» күлүгэ 
көстөр дуо?
Официальнай источниктартан, социальнай ситимнэртэн аахпыппытыттан-истибиппититтэн өрөспүүбүлүкэҕэ финансовай туругу тупсарар уонна производство көдьүүһүн үрдэтэр сыалтан оптимизация ыытыллара былааннанар. Барыллааһын быһыытынан үүнэр сыл тохсунньутуттан саҥардыы саамыламмыт штатнай единицаҕа үлэһиттэрдээх буолуохтаахпыт. Соһуйбучча, нэһилиэнньэ араҥаларыгар, чуолаан бюджет үлэһиттэрин эйгэтигэр мунчаарыы-муунтуйуу тыллара этилиннилэр. Ити өйдөнөр, ол гынан баран аһара сүөм түһүү үчүгэйи аҕалбат, правительство ыытар туох баар үлэтэ биһигини харыстыыр-көмүскүүр социальнай мөссүөннээҕин умнумуохха. Онон үчүгэйи эрэ биттэниэххэ, туох барыта оннун-тойун булуоҕа. Тус бэйэбин Арктика улуустарыгар быһыы-майгы хайа диэни хайыһара долгутар. Билэбит, Саха сирин Арктикатыгар нэһилиэнньэ ахсаана 70 тыһ. да киһини кыайбат. Айылҕабыт тыйыс, суолбут-ииспит саарбах, үлэ ырыынага кыараҕас, ас-үөл уонна табаар сыаната быһархай. Аны туран, хоту дьон барахсаттар дьиэ кэргэттэрэ үксүн бюджет тэрилтэлэригэр үлэлээн хамнас аахсаннар аһаан-таҥнан ой бото, олорор диэтэххэ алҕас буолбат. Маны үөһээ салалта билэр, онон оптимизация сиэрдээхтик ыытыллыаҕа диэххэ. «Час икспыт», атыннык эттэххэ, буолуохтаах дьаһал күлүгүттэн дьарханымыахха, илэ көстүөҕэ, биһиги диэки сымнаҕаһын билиэхпит турдаҕа. Буркун түһэрэ сатыыр наадата суох, бары өйү-санааны түмэн сомоҕолоһуохха, кэскилбитин түстүөххэ.
Тыл дэгэтигэр эппэтим
Ити кэскилбит туһунан. Дьиҥ-чахчы сырдык инникигэ сөптөөх туһаайыыны тутуһан иһэр Муоматааҕы үөрэх салаатын начальнига А.А. Крупышевалыын кэпсэтиим ону чиҥэттэ. Баара-суоҕа оройуоҥҥа иккис сылын үөрэхтээһин тиһигин иилиир-саҕалыыр салайааччы киһи хараҕар тута быраҕыллар уларыйыылары киллэрбитэ, ама кими үөрдүбэт-кынаттаабат буолуой? Мантан салгыы ааҕыахха эрэ:
Айталина Афанасьевна, маҥнай улууспут оскуолаларыгар тохтуохха, онтон сыыйа үлэ араас өрүттэрин таарыйыахпыт дуу…
Билиҥҥитэ улууска 7 оскуола, 6 детсад уонна 2 эбии үөрэхтээһин кииннэрэ тиргиччи үлэлииллэр, үөрэнээччилэрбит 700 оҕоҕо тиийбэттэр. Улахан оскуолаларга Хонуутааҕы орто уонна начаалынайдар кыһалара киирсэллэр. Хомойуох иһин, Улахан Чыыстайдааҕы орто оскуола былырыыҥҥыттан малокомплектнай буолбута. Оройуоҥҥа, уопсайынан дойду үрдүнэн курдук, демография сыыппаралара өрө тахсыылара бытаан. Үөрэх тэрилтэлэригэр 531 киһи үлэлиир, ол иһигэр учуутала – 262 киһи. Миграция туһунан кылгастык этиэм: өскө урут киин куоракка ыал көһөр эбит буоллаҕына, билигин үгүс дьон улуус киинигэр киирэллэр, оччотугар тыа нэһилиэктэр үөрэнээччилэрэ аҕыйыыллар. Дьиҥэр, ким ханна көһөрө көҥүл буоллаҕа, нэһилиэктэригэр киин сиргэ үлэ булар кэбэҕэс соҕус. Ыйытыккар хоруйум итинник, үөрэрбит диэн баар – детсадка иитиллээччилэргэ ахсаан өттүгэр кыралаан эбиллии бэлиэтэнэр, бу динамика өссө тупсан иһэрэ буоллар.
Дойдубутугар учуутал каадырын дефицита 30 бырыһыаҥҥа тиийэн турар, бу-улахан кыһалҕа. Эһиэхэ да «картина маслом» буолбатаҕа чуолкай…
Тута эппиэттиэм: оннук ытарчаҕа ыбылы ыллардыбыт диэтэххэ олус баһан этии буолуо, син баар да быһаарабыт. Манна үөрэх салаатыгар дьиҥ-чахчы сүрэхтиин-быардыын кыһаллар улуус баһылыгын Дмитрий Викторович Аммосов оруолун ойо тутан бэлиэтиибин. Кини сатабыллаах салайыытынан, дириҥ хорутуулаах мындыр толкуйунан улуус мунньаҕын депутаттара бюджет кырыымчыгын аахсыбакка хабаан да үбүлээһини оҥорорун сөҕүөххэ эрэ сөп. Ол курдук учууталлары өйүүр сыалтан улуус 2025-2027 с.с. бюджеттан 2 мөл. солк. тыырыллыбыта. Үс сыл үлэлии кэлээччилэргэ 500 тыһ. солк. көмө харчы оройуонтан көрүллүбүтэ, сылга 4 квота. Быйыл биир учуутал кэллэ, ахсынньыга биир специалист кэлэргэ бэлэм (эмчиттэргэ 3 мөл. солк. көрүллүбүтэ). Эбэн этиэм: баһылык Дмитрий Аммосов 2023 с. «Лучший педагог-наставник» анал бириэмийэни олохтообута, 200 тыһ. солк. суумалаах, сыл түмүгүнэн 4 наставник наҕараадаланар (500 тыһ. солк) «Чем дальше в лес, тем больше дров» диэбиттии аны үөрэнээччилэрбит конферецнияларга, олимпиадаларга, күрэхтэһиилэргэ баралларыгар управление оҥорбут бырайыагынан улуус дьаһалтата кэнники 3 сылга 1 мөл. 780 тыһ. солк. көрбүтэ. Хотуттан айанныыр билиэттэр сыаналаахтарын бэйэҥ билэҕин. Онон үөрэнээччилэр, төрөппүттэр махталлара баһылык Д.В. Аммосовка, депутаттарга махталлара сөҕүрээбэт.
Истибэтэхпин истэн, билбэтэхпин билэн мэктиэтигэр, атаҕым сири билбэт буолла, сүрэҕим тэбиитэ күүһүрдэ, дууһам манньыйда. Баҕар сыыһыахпын сөп: ардыгар сорох баһылыктар баараҕай тутууларга иэдиллэллэр. Хайдах эрэ сиртэн-буортан тэйэр түгэннэрэ суох буолбатах. Быһаччы этириэс этиэм – үөрэх, ыччат кэскилэ эһиэхэ генеральнай линия буолбут. Үтүө түмүктэр кэлэн иһиэхтэрэ, ситиһиини! Аны саҥа сүүрээннэр киириилэрин кэпсиириҥ буоллар…
Манна да хамсааһыннар бааллар. 2024-2025 үөрэх сылыгар «Моя первая профессия» региональнай бырайыакка 25 оҕону билиҥҥи олохпутугар олус наадалаах тренд буолбут «Оператор беспилотных авиационных техник» диэн идэҕэ ХИФУ-луун бииргэ үлэлээбиппит түмүгэр 2 оҕо бу хайысханан үөрэххэ киирдилэр, биирэ – үрдүк кыһаҕа, атына – колледж. Саҥа бырайыактарга үлэ эмиэ барар, ол курдук миниистири солбуйааччы Михаил Присяжнай көмөтүнэн Черскэйдээҕи «Арктический колледж народов Севера» бииргэ үлэлиибит, Сөбүлэһии түһэрсэн. Онон 24 үөрэнээччибит табаһыт идэтигэр корочка ылаллар, практикаларын ыстаадаларга ааһаллар. Сыл ахсын 7 ыстаадаҕа оҕолорбут табаһыт бириигэдэлэригэр үлэлииллэр, сорохторо идэтийбит табаһыт буолан онно үлэлии хаалаллар. «Центр подготовки рабочих народов Арктика» диэн СПО филиалыттан быйыл 12 квотаны ылбыппыт, оператор вычислительной техники диэҥҥэ, IX-XI кылааһынан оскуоланы бүтэрбит оҕолорбут уонна иэдэтэ суох үлэһиттэр үөрэнэ сылдььаллар. Апробацияны ааһан, сылдьабыт, этэҥҥэ буолуохпут диэн бигэ эрэнэбит, орто үөрэҕи оройуон иһигэр киллэриигэ өссө да үлэлэһэбит, филиал локацията – Тикси.
Федеральнай программа чэрчитинэн аны оскуола өрөмүөннэригэр тохтуохха…
2021-гэ Улахан-Чыыстайга капитальнай өрөмүөн ыытыллыбыта. 2023-кэ – начаалынай оскуолаҕа. 2026 сылга Соболоох оскуолата былааҥҥа турар, ол СР үөрэҕирии министиэристибэтин регистригэр киирбитэ. Биллэн турар, булгуччу туолуоҕа диэн этэртэн бакаа туттунуохха, балаһыанньа уустуктарыттан. 2028-ка Төбүлэх оскуолатын киллэрэр баҕалаахпыт, билигин сметнай докумуонун улахан үлэтэ бүтэн эрэр. В.Д. Лебедев аатынан Орто Дойду орто оскуолата уонна Н.А. Брызгалов аатынан Индигир орто оскуолта техэкспертиза быһаарбытынан саахалланар туруктаахтар, 2027 сыл тохсунньутуттан сабыллыахтаах. Оҕолор ханна бытанан үөрэнэллэригэр дорожнай карта оҥоро сылдьабыт. Урукку баһылык, Муома патриота, киһи киэнэ чулуута Иван Павлов манна олус күүскэ үлэлээн иһэн олохтон барбытын санатан ылыым. Саҕалааһын акылаата түспүтэ, онон эркини таһаарыахпыт диэн эрэлбит күүстээх.
…Хаһыат кээмэйиттэн тутуллан элбэҕи кыайан ситэри эппэтим, таһаарыылаах үлэ сорох өрүттэрэ сурукка ситэри тиһиллибэтилэр. Ол да буоллар, улуус салалтата, үөрэх управлениета хайдах курдук көдьүүстээхтик, кэскиллээхтик үлэлииллэрин кытта билсистигит уонна мин курдук үөрүүнү үрүлүттүгүт.
Хаартыскаҕа: Оройуоннааҕы үөрэҕирии управлениетын испэсэлиистэрэ.
Афанасий Иванов