Кулун тутар ый бүтүүтэ оройуоммутугар үөрүүлээх сонун иһиллибитэ. Муома орто оскуолатын 10-с кылааһын үөрэнээччитэ Виолетта Горохова Н.И.Лобачевскай аатынан X Бүтүн Арассыыйатааҕы научнай кэмпириэнсийэ II истиэпэннээх лауреатын аатын ылбыта.
Маннык үрдүк ситиһиилээх кыыһы кытта көрсөн кэпсэттим.
Виолетта, дьоһун суолталаах ситиһиигинэн эҕэрдэлиибин. Хайдах Казань куоратын Арассыыйатааҕы кэмпириэнсийэтигэр тиийбиккиний?
2020 сыл сайыныгар мин дьонум төрүт дойдуларыгар Улахан Чыыстайнэһилиэгэр барбытым. Онно “Һоҥҥачаан” диэн дьиэ кэргэн сайыҥҥы этно-экологическай лааҕырыгар сылдьыбытым. Бу лааҕыры 16 сыл устатаН.В.Худи-Харючи аатынан аҕыйах ахсааннаах хотугу норуоттар родовой общиналара үлэлэтэр. Кыһынын манна 1-4 кочевой кылаастарга оҕолор үөрэнэллэр, учууталлара лааҕыр салайааччыта Оксана Семеновна Громова. Мин ол сайын табаһыттар олохторун, айылҕаны, табалары олус интэриэһиргээбитим. Табалары, тугут улаатарын, уучах муоһа төһө үүнэрин кэтээн көрбүтүм, нэдиэлэ аайы бэлиэтэнэн иһэр этим. Ону тэҥэ табаһыттар анкыата ыйытыыларыгар эппиэттээбиттэрэ. Анкыата түмүгүнэн ыстаадаларга хас ыал, улахан киһи, оҕо баарын, социальнай балаһыанньаларын быһаарбытым. Родовой общиналары чинчийэн научнай дакылаат суруйбутум уонна оройуон билим конференциятыгар кыттан миэстэлэспитим.
Түөрт сыл ааспытын кэннэ табаһыттар биригээдэлэригэр хаттаан анкыата ыыппытым. Ол түмүгүнэн уонна түөрт сыл анараа өттүнээҕи чинчийиибин кытта тэҥнээн быйылгы үлэбин оҥорбутум. Уонна 2024 сыл ахсынньытыгар “Инникигэ хардыы” научнай кэмпириэнсийэ муниципальнай түһүмэҕэр кыттан үһүс миэстэ ылбытым, дакылаатым аата “Сравнительный анализ оленеводческих хозяйств Улахан Чистайского наслега Момского района”, салайааччым эбэм Анна Иннокентьевна Саввина. Онтон тохсунньуга бэйэм баҕабынан Дьокуускай куоракка ыытыллар Ларионов аатынан өрөспүүбүлүкэтээҕи “Инникигэ хардыы” научнай кэмпириэнсийэҕэ кыттыбытым. Онно “Общественные науки” сиэксийэҕэ лауреат аатын ылбытым. Бу сиэксийэҕэ икки оҕо Муоматтан баар этилэр. Кэмпириэнсийэ кыттыылаахтара хоту улуустарга аналлаах Билим малай академиятын лааҕырыгар биир нэдиэлэ сылдьыбыппыт. Ол кэмҥэ Саха сирин НВК үлэһиттэрэ эрийэн телевидениеҕа ыҥырбыттара. Уһуллар күммэр анаан массыынанан ылан илдьэ барбыттара. Инньэ гынан “Саҥа күн” биэриигэ науканан дьарыктанар оҕолору кытта кэпсэтиигэ кыттыбытым, күөх экранынан өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн көстүбүтүм.
Муомаҕа кэлбитим кэннэ Малая академия наук эрийэн Казань куоракка ыытыллар Арассыыйатааҕы научнай кэмпириэнсийэҕэ кыттарга ыҥырбыта. Биһиги тута сөбүлэһэн бэлэмнэнэн барбыппыт. Бастаан кэтэхтэн туурга 26 баалтан 13 эрэ баалы ылбыппыт. Ол да буоллар санаабын түһэрбэккэ, итинник үрдүк таһымнаах тэрээһиҥҥэ кыттар баҕам күүһэ бэрдиттэн, эбэбин кытта үлэбитин өссө чочуйан хаттаан сайаапка биэрбиппит. Бу сырыыга ирдэбили ааһан баҕалаах кэмпириэнсийэбэр барар буолбутум, ол кулун тутар 29 күнүгэр буолар этэ. Онно барыам иннинэ Дьокуускай куоракка “Муус устар” тэрээһинигэр Муоматтан кыттыбыппыт, барыбытын “Сосновай бор” лааҕырыгар олордубуттара. Онон Л. Е.Будикина салайааччылаах 3 кыыс уонна 9 уол буолан Москваҕа көппүппүт. Киин куораппытыгар биир күн күүлэйдээн түүнүгэр Татарстан өрөспүүбүлүкэтигэр тиийбиппит. Казань куоратыгар хостелга түспүппүт, куорат киэн туттар сирдэрин кэрийэн көрбүппүт. Кулун тутар 29 күнүгэр научнай кэмпириэнсийэбит саҕаламмыта, аһыллыытыгар оҕолору кытта билсибиппит, билэр доҕотторбун көрсүбүтүм. Ол күн бииргэ кэлбит 11 оҕолорум бары үлэлэрин көмүскээбиттэрэ, соҕотох миэнэ 30 чыыһылаҕа этэ. Анаабыт күннэригэр “История народов России” сиэксийэҕэ Саха сириттэн соҕотох этим, уопсайа 26 кыттааччы баара. Бастакы миэстэни Татарстан оҕото ылбыта, иккис мин уонна үһүс миэстэни икки оҕо үллэстибитэ. Казань федеральнай университетын бэлэҕин уонна дипломун биэрбиттэрэ.
Эн билим чинчийиитинэн дьарыктаммытыҥ ыраатта дии…
Алын сүһүөх оскуолаттан саҕалаан билим тэрээһиннэригэр кыттабын. Сүрүн көҕүлээччим эбэм буолар. 3 кылааска үөрэнэр кэммэр эбээн үҥкүүтүн һээдьэ туһунан кэпсээн, бастакы миэстэни оройуоҥҥа ылбытым. Ити тиэмэни эбэн-сабан сыл аайы кыттарым. Онтон хамсык ыарыытын кэмигэр тэрээһиннэр буолбаккалар, тохтуу сылдьыбытым. 7-с кылааска Улахан Чыыстай ыстаадатын кэтээн көрбүт үлэбинэн кэтэхтэн кыттан, өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн 1 истиэпэннээх дипломунан наҕараадаламмытым. 8-с кылааска Намнааҕы саха-французскай лицейгэ үөрэнэ барбытым. Онно салайааччым оскуола дириэктэрэ Ю.Ю.Парникова этэ, “Мифологическая картина народов Якутии” үлэни оҥорбуппут, ону көмүскээн өрөспүүбүлүкэтээҕи “Инникигэ хардыы” кэмпириэнсийэтигэр 1 истиэпэннээх дипломан буолбутум. Ол сыл Томскай куоракка кэтэхтэн кыттан миэстэлэспэтэхпит. Аны 8-с кылааска өссө иккис тиэмэҕэ чинчийиилээҕим, “Консепт лошади в языковом сознании носителей якутского и русского языков”диэн. Маҥнай бу үлэнэн Казань куоракка кыттыыны ылбытым, онно миэстэлэспэтэҕим. Онтон 9-с кылааска үөрэнэ сылдьан Москва куоракка дакылааппын көмүскээбитим уонна Санкт-Петербурга “Открой в себе ученого” научнай кэмпириэнсийэҕэ анал аакка тиксибитим, өссө “Топ лучших работ тезисов” кинигэ хомуурунньугар үлэм киирбитэ. Мантан ураты лааҕырга путевка уонна бу куорат колледжыгар киирэргэ эбии балл көрбүттэрэ. Быйылгы кыттыым түмүгүнэн үлэм эмиэ Казань федеральнай университетын хомуурунньугар киирэр.
Научнай үлэлэриҥ култуураҕа, этнографияҕа сыһыаннаах эбиттэр. Ханнык үөрэххэ киирэр санаалааххыный?
Билигин ханнык үөрэххэ киирэрбин чуолкай быһаарына иликпин. Ол эрээри Казань куораты сөбүлээтим, научнай эйгэҕэ ситиһиим түмүгүнэн Казань федеральнай университетыгар эбии балл көрүллэр. “Филолог-лингвист” миэхэ ордук чугас.
Түгэнинэн туһанан, үрдүк ситиһиим иһин эбэбэр Анна Иннокентьевнаҕа, үөрэҕирии управлениетын начальнигар А.А. Крупышеваҕа, үөрэнэр оскуолам учууталларыгар махтанабын.
Татьяна Данилова