Олунньу 10-12 күннэригэр оройуоҥҥа үбүлүөйдээх сыл чэрчитинэн “95 лет в пути: стратегический
Форум развития Момского района” киэҥ ис хоһоонноох тэрээһин ыытылынна.
Бастакы күн “Осикат” этнокултуурунай Киинигэр нэһилиэктэр баһылыктара, оскуола тэрилтэлэриттэн
дириэктэрдэр, оройуон тэрилтэлэрин салайааччылара кыттыылаах киэҥ мунньахха оройуон баһылыга Дмитрий
Аммосов билиҥҥи үлэни инники ситиһиини кытта ситимниир былааннары оҥоруу соруктарын билиһиннэрдэ.
Кини сүрүн дакылаатыгар демография курдук сытыытык турар боппуруостан саҕалаан олохтоох салайыныы саҥа
сокуонугар хотугу омуктар түөлбэлээн олорор сирдэригэр сир баайын хостуур хампаанньалар үлэлэригэр,
каадырынан хааччыйыыга, интернет түргэн ситимин киллэриигэ, муници палитеттар тыа хаһаайыстыбатыгар
бэриллибит боломуочуйаларынан үлэлэригэр иһитиннэриитэ болҕомтону тарта.
Ол курдук, урукку сыллары кытта тэҥнээтэххэ, уон сыллааҕы көрдөрүүнэн нэһилиэнньэ ахсаана икки төгүл
аҕыйаабыт. 2016 сыллаахха оскуолаҕа үөрэнэр оҕо ахсаана 792 эбит, билигин 644, ол эбэтэр 18,68 % кыра. Итини
кыра сыыппара диэбэппит, өссө да намтыыр чинчилээх. Уон сыллааҕыта уһуйааннарга 530 оҕо сылдьар эбит
буоллаҕына, билигин 275, ол эбэтэр 48,11 %-ан кыра. Нэһилиэнньэ ахсаана аҕыйыырын сүрүн төрүөтүнэн олорор
услуобуйа аныгы тэтимҥэ эппиэттээбэт диэн матыыптыыллар.
Кэнники сылларга оройуон бары салааларынан олох хаачыстыбатын тупсарыытыгар туһуламмыт ситимнээх
үлэлэр былааннаахтык бараллар. Чааһынай дьиэлэр ититиигэ холбонуулара 92 %-а тэҥнэһэр, сорох бөһүөлэктэр
100 % холбонон олороллор. Дьиэлэр бары аныгылыы тупсаҕай оҥоһуулаахтар. Сылын аайы хаарбах дьиэттэн
көһөрүү программатынан саҥа дьиэлэр олоххо киирэллэр. “Доруобуйа” национальнай бырайыагынан Арктикаҕа
суох аныгы технологиянан таҥыллыбыт тэриллэрдээх үс этээстээх балыыһа комплекса олоххо киирбитэ. Ону
сэргэ 2023 сыллаахха Сааһыырга саҥа фельдшерскай-акушерскай пуун тутуллубута. Үрдүк таһымнаах
каадырдарынан хааччыйыыга муниципальнай программанан сиэрдээх үлэ саҕаланна, балыыһаҕа хирург, акушер-
гинеколог, педиатр идэлээхтэргэ биирдии мөлүйүөн көмө, Соболоох, Төбүлэх, Муома алын сүһүөх эдэр
учууталларыгар 500-түү тыһ.солк. суумалаах харчынан көмө оҥоһуллубута. Бу үлэ салгыы барыаҕа. Кэккэ
сылларга Төбүлэх, Орто Дойду, Соболоох оскуолаларын спортивнай саалаларын хапытаалынай өрөмүөннэрэ
ыытыллыбыттара. Төбүлэххэ бюджеты таһынан үп-харчы суотугар оскуола остолобуойа тутуллубута. Муома
алын сүһүөх оскуолатын спортивнай саалатын тутуутугар докумуоннааһын үлэтэ саҕаламмыта. Индигиргэ 60/30
миэстэлээх, Кулун Өлбүт 30/20 миэстэлээх оскуола-саад тутууларыгар сметэлээх докумуоннара оҥоһуллан,
экспертизаны ааспыттара. Биллэр төрүттэринэн, бюджет кырыымчыгынан тутуутун боппуруоһа аһаҕас, ол эрээри
сытыы боппуруос бэбиэскэттэн түспэт. Искусство, музыкальнай оскуола тутуута “Үөрэҕирии” национальнай
федеральнай бырайыак иһинэн хонтуруолга турар. Үөрэҕирии салаатын кэскиллээх үлэтэ өрөспүүбүлүкэ
таһымыгар бэлиэтэммитэ, оройуоҥҥа орто үөрэх кыһаларын филиаллара үлэлэрин саҕалаабыттара. Сайыҥҥы
сынньалаҥы тэрийиигэ оройуоммут биир бастыҥынан ааттаммыта.
Саха сиригэр СӨ Инновацияҕа, сыыппара сайдыытыгар уонна инфокоммуникация технологиятын
министиэристибэтэ «Информационнай инфраструктура» федеральнай бырайыак чэрчитинэн тыа сиригэр 100-500
нэһилиэнньэлээх пууннарга мобильнай 4G Интэриниэти холботууга Төбүлэх, Буор Сыһыы бөһүөлэктэрэ анал
куоластааһыҥҥа кыайаннар, сибээстэрэ үчүгэй. Бу күннэргэ куораттан “Ростелеком” ПАО тустаах үлэһиттэрэ
Соболооххо, Кулун Өлбүккэ, Сааһыырга 4 G ыстандаартаах мобильнай ситим базовай ыстаансыйатын холботууга
ылсыахтара, Теле-2 оператордаах суотабай сибээс киллэриитигэр үлэлэһиэхтэрэ. Ааспыт сылтан «Арктика
Синергията» бырайыак үлэтин саҕалаабыта, сыыйа-баайа арктика улуустара сибээс аныгы волокно-оптическай
линияларынан хабыллыахтаахтар. Итинник түргэн ситимнээх интернет оройуоммутугар сиринэн кэлэригэр
хаачыстыбаннай суолу оҥоруутун боппуруоһа инники күөҥҥэ таҕыста, үөрэтиигэ, былааҥҥа киириэҕэ.
Оройуон сүрүн хайысхатынан тыа хаһаайыстыбатынан дьарыктаныы буолар. Табаны иитиигэ өрөспүүбүлүкэҕэ
төрдүс көрдөрүүгэ сылдьабыт, уопсайа 9 таба ыстаадатыгар таба ахсаана сылын аайы эбиллэр. Сылгыны иитиигэ
көрдөрүүбүт куһаҕана суох. Оттон ынах сүөһү иитиитинэн дьарыктанар дьон аҕыйаан, төбө ахсаана элбээбэт.
Отттур ходуһалар сылын аайы ууга бараллар, лаҥханан туолаллар. Ити барыта сүөһү аһылыгын бэлэмнээһиҥҥэ
уустуктары, ойуур баһаарыгар кутталы үөскэтэр. Быйыл эмиэ тастан оту тиэйэн аҕаларга оройуон бюджетыттан
10 мөл.солк. көрбүппүт. СӨ тыатын хаһаайыстыбатын министиэристибэтин кытта анал Сөбүлэһии түһэрсэн
үлэбитин сүрүннүүбүт.
Оройуоммутугар промышленность сайдар кэскиллээх. Манна көмүс, таас чох, полиметалл, уран, титан, мрамор
уо.д.а сиртэн хостонор баай улахан саппааһа баар, ону чинчийиигэ, үөрэтиигэ, хостооһуҥҥа бүгүҥҥү күҥҥэ анал
тэрилтэлэр 260 лицензиялаахтара биллэр. Ити хайысхаҕа үлэлиир тэрилтэлэри бэрэбиэркэлиир анал
уопсастыбаннай испектордар улахан хонтуруолга тутуохтара. Кэнэҕэскитин коммунальнай хаһаайыстыба
салаатынан “Тиэхээн” таас чоҕу хостуур миэстэтин туһаҕа таһаарыы былааҥҥа турар.
Ханна да хатыламмат мааны айылҕабыт аар-саарга аатырар, элбэх туристары, ол иһигэр омук дьонун угуйар.
Маны харыстыыр сыаллаах “Муома” Аан айылҕа паарката, ону сэргэ “Эһэлээх резервацията үлэлиир. Бу
хайысхаҕа туризмы сайыннарыыга улахан кэскиллээх үлэ күүтэр. Манна туристары сынньатыыга сервис күүскэ
сайдыан наада.
Түмүккэ, Дмитрий Викторович оройуон төрүттэммитэ 95 сылыгар үктэммитин, Быйылгы сылы
оройуоммутугар култуура нэһилиэстибэтин сылынан биллэриллибитин эттэ: “Аҕыйах сылынан үйэлээх
үбүлүөйбүт бэлиэтэниэҕэ. Онно туох бэлэмнээх көрсөбүт? Бу сыллар тухары уһук хотугу оройуоммут туруктаах
буоларын туһугар араас тутулга, хас да көлүөнэ дьон чулуулара күүстээх үлэни тэрийбиттэрин түмүгэр бары
салааларынан бигэ туруктаах олоробут. Билигин баары чөл туруктаах хаалларан, өссө сайыннаран, кэлэр
көлүөнэҕэ туох нэһилиэстибэни хаалларабыт диэн салайтаран дириҥ ис хоһоонноох, киэҥ далааһыннаах, аныгы
ирдэбилэгэ эппиэттиир стратегическай көрүүлэр наадалар. Аан дойдуга тахса турар уларыйыылар, ол иһигэр
климат, экономика барыбытыгар сабыдыала сөҕүмэр. Аныгы олох тэтиминэн уопсастыба, сокуоннар, дьон-сэргэ
санаата уларыйар. Билиҥҥи үйэ сайдыылаах тэтимигэр эппиэттээн, туһааннаах хайысхаларынан оройуоммут уһун
болдьохтоох сайдыытын, стратегическай былаанын оҥорор сорук турар. Хас биирдии нэһилиэк сыал-сорук
туруорунан, уопсастыбанньыктары кытта тэрилтэлэр үлэһиттэрэ түмсүүлээх киэҥ дьүүллэһиилэри, кэпсэтиилэри
тэрийэн, инники сайдыыны былаанныахтаах. Былааҥҥа нэһилиэк, оройуон сайдыытын сыалын, кэскилин түстүүр
кырата икки бырайыак толкуйданан киириэхтээх, холобурдаатахха, туризм сайдыытын сэргэ сир аһын оҥорон
таһаарыы курдук үлэлэри, о. д.а. араас өрүттээх үлэлэри былаанныахха, 2031, 2050 сыллаахха диэри инники
билгэлээһиннэри оҥоруохха. Туруоруллубут бары соруктары толорорго дьулуһууга нэһилиэнньэ биир сомоҕо
буоллаҕына эрэ кыайыахпыт”.
Форум иккис чааһыгар нэһилиэктэр баһылыктара кылгастык үлэлэрин улахан экраҥҥа слайдарларынан
сырдатан кэпсээтилэр. Билиҥҥи олох тэтимигэр баһылыктар үлэлэрэ судургута суох. Кыра үптээх бюджеттарын
араас хайысхаларынан тыыран, үлэни сүрүннээн, дьон олоҕун уйгута тупсарыгар бары кыһамньыларын ууран
туран үлэлииллэрин бэлиэтиир наадалаах. Оройуон киинигэр (баһылык И. Е. Дягилев) биир сүрүн кыһалҕанан
ыраас уу боппуруоһа инники күөҥҥэ турар. Ол иһигэр бөх-сыыс, сыбаалка боппуруоһа кыайтарбат, күн бүгүҥҥэ
диэри сыбаалка саҥа миэстэтэ быһаарыы аһаҕас. Ханна да буоларыныы, быраҕыллыбыт тутуулар ыһыллан
тураллара бөһүөлэк көстүүтүн тупсарбаттар. Манна “Дархан” лидердар оскуолатын, Муома орто оскуолатын
үөрэнээччилэрэ бу боппуруоһу үөрэтэн, бөһүөлэккэ бөх-сыыс хомуллан, иккис тыыннаныан сөбүн туһунан
бырайыактара мустубут дьон сэҥээриитин ылбытын бэлиэтиир тоҕоостоох. Оҕолор ыйдарынан хайдах
былааннаахтык үлэни ыытыахха сөбүгэр тохтоотулар.
Индигир нэһилиэгэр баһылык Прокопий Федоров ааспыт сайын сайыҥҥы халаан уута кутталы үөскэппитин,
ону туоратыыга бары таһымҥа үлэ хаамыытын иһитиннэрдэ. Биэрэги бөҕөргөтүүгэр, ону сэргэ саҥа тутууга
туһарнарга карьер миэстэтин боппуруоһа быһаарыллара наада. Соболоох нэһилиэгэр баар ыстааданы киллэрэн
туран үс таба ыстаадата үлэлиир. Бөһүөлэккэ баһаары утары үлэлэһэр анал этэрээт үлэлииригэр улахан боксалаах
гараас тутуута барбыт.
Салгыы Соболоох нэһилиэгин баһылыгы солбуйааччы Ольга Кривошапкина хайысхаларынан инники
көрүүлэрин иһитиннэрдэ. Чыбааҕылаах нэһилиэгин баһылыга Игорь Громов олохтоох бюджеты
туһааннааҕынан тутууларын ырытан кэпсээтэ. Инники үлэҕэ чыбааҕы отунан аһылыктанар убаһа брендин
толкуйдууллар. Төбүлэх баһылыга Евгения Герасимова бары салааларынан бөһүөлэккэ ыытыллар үлэлэри, баар
ситиһиилэр слайданан көрдөрөн сиһилии сырдатта. Улахан Чыыстай нэһилиэгин эдэр баһылыга Илья Слепцов
эмиэ слайдаларынан нэһилиэккэ бары тэрилтэлэринэн киэҥ далааһыннаах үлэҕэ тохтоото, ол иһигэр байыаннай
дьайыыга көдьүүстээх көмөнү оҥороллорун кэпсээтэ.
Иһитиннэриилэргэ олоҕуран тустаах салайааччылар санааларын үллэһиннилэр, оттон баһылыктар
отчуоттарыгар биири тоһоҕолоон бэлиэтиэххэ сөп. Бу боростуойа суох балаһыанньа кэмигэр, кырыымчык
бюджеттарын улахан аҥара, үлүгэрдээх үп-харчы кулууп дьиэлэрин ититиитин төлөбүрүгэр барарын баһылыктар
муҥатыйа этиннилэр. Индигир кулуубугар теплосчетчик өссө үс сыллааҕыта ылыллыбыт эрээри, күн бүгүҥҥэ
диэри туруоруллубакка, ититии иһин ороскуот уопсай нуорманан ааҕыллан уонунан мөлүйүөн солк. төлөнөр
эбит. Бу маннык уустук боппуруостары тустаах салайааччылары кытта биир сүбэҕэ киирэн, күнү-дьылы
бараабакка быһаарсарга уолдьаспыт.
Үбүлүөйдээх сылга хас биирдии нэһилиэк үлэтин-хамнаһын, баһылыктары кытта кэпсэтиини, үлэһит дьон,
бастыҥ үлэлээх тэрилтэлэр үлэлэрин туһунан туспа хаһыатынан бэчээттээн таһаарарга былаанныыбыт, онно
нэһилиэктэри сиһилии сырдатыахпыт.
Форум бастакы күнүн иккис аҥарыгар дьаһалта дьиэтигэр баһылыктар кыттыылаах сааскы халааҥҥа уонна
ойуур баһаарыттан сэрэтии үлэлэригэр төһө бэлэмнээхтэрин туһунан уонна үөрэҕирии салаатын үлэһиттэрэ,
оскуола дириэктэрдэрэ кыттыылаах сүбэ мунньахтар ыытылыннылар.
Иккис күн, олунньу 11 күнүгэр Муома орто оскуолатын былаһааккатыгар “Ключевые направления развития
Момского района в период до 2036 года” стратегическай сессия баһылыктары, тэрилтэ салайааччыларын көхтөөх
дьыалабыай көрсүһүү түмтэ.
Олунньу 12 күнүгэр “Диалог с экспертом: бюджетная и правовая рамки для нового этапа развития”
баһылыктары кытта суот-отчуот үлэһиттэрэ дьыалабыай семинар тэрийдилэр.
«Муома оройуона» МО пресс-сулууспата.