Саха суруйааччыта Николай Лугинов «Кырдьар саас диэн эмиэ киһи аайы
тиксибэт, дьоллоохторго эрэ тиксэр дьылҕа” диэн эппит тылларын “Санаа
сааһырбат – дууһа кырдьыбат” тэрээһиҥҥэ сыһыарыы тутар тоҕоостоох.
Олунньу 21 күнүгэр “Осикат” этнокултуурунай киинигэр оннук ааттаах ытык-
мааны бэтэрээннэр күрэстэрэ ыытылынна.
Актыыбынай (көхтөөх) уһун үйэлэнии хамсааһын чэрчитинэн, ааптар Ирина Слепцова
«Санаа сааһырбат, дууһа кырдьыбат» бырайыага алтыс төгүлүн ыытыллар. Быйылгы
күрэх Муома оройуона тэриллибитэ 95 сылыгар уруккуну умнубакка, ааспыты ахтан
санаан, кэнчээри ыччакка үтүө холобуру көрдөрөр сыаллаах-соруктаах ааста.
Күрэс иннинэ аҕа баһылык Дмитрий Аммосов оройуон ытык дьонун эҕэрдэлээн,
махтанан бэйэтин истиҥ тылларын тиэртэ уонна оройуон тэриллибитэ 95 сылыгар ананан
тахсыбыт Муомабыт кэрэ айылҕатын көрдөрөр хаартыскалардаах, олохтоох ааптардар,
мелодистар хоһооннорунан, ырыаларынан таҥыллан оҥоһуллубут кинигэни туттартаата.
Күөн күрэс биэс түһүмэҕинэн Индигир, Хонуу, Соболоох, Чыбааҕылаах нэһилиэктэрин
ытык-мааны бэтэрээннэрэ күрэхтэстилэр.
Дьүүллүүр сүбэҕэ Ю. П. Черов, оройуоннааҕы култуура управлениетын начальнига, Н.
Б. Добрянцева, «Индигир уоттара» хаһыаттан, Г. Г. Черова, Муоматааҕы оҕо
ускуустубатын оскуолатын преподавателэ үлэлээтилэр.
Бастакы түһүмэххэ былыр-былыргыттан өбүгэлэрбит тутуһан кэлбит үтүө үгэстэрин,
сиэри-туому көрдөрүү. Хамаандалар хас биирдии кыттааччыта улахан суолта биэрэн
бэлэмнэнэн кэлбиттэрэ харахха тута быраҕыллар. Ол курдук, Соболоох нэһилиэгин
бэтэрээннэрэ «Кийиити көрсүү», Чыбааҕылаах нэһилиэгэ булт сиэрин –туомун “Байанай
алгыһа”, “Талба” Индигир бэтэрээннэрэ “Алаадьы ас үтүө дьайыыта”, Арчы дьиэтин
бэтэрээннэрэ «Дойдуну арчылааһын» сиэрин-туомун ис хоһоонун дириҥник арыйан
көрдөрдүлэр.
Иккис түһүмэххэ Муома оройуонун олоҕун, сайдан кэлбит араас кэмнэрин дьүһүйүү,
сценка, инсценировка туруоран көрдөрүү..
Соболоохтор «Арай биирдэ» көрдөөх сценканы, чыбааҕылаахтар «Оскуола-
производство-үрдүк үөрэх» дьиҥнээх олохтон театрализованнай дьүһүйүүнү, индигирдэр
«Үрүҥ илгэни үрүлүппүт үлэһит үтүө дьоммут ааттарыгар сүгүрүйэбит» диэн нэһилиэккэ
араас кэмҥэ үтүө суобастаахтык үлэлээбит ыанньыксыттарын туһунан киэҥ араҥаҕа
таһаардылар, арчылар дьиҥнээх олохтон Муомаҕа биллэр үлэһиттэри сырдатар «Ферма
кыргыттара» сценканы бэрт итэҕэтиилээхтик көрдөрдүлэр.
Үһүс түһүмэх — «Ырыа — дууһа иэйиитэ». Манна олохтоох мелодистарбыт
ырыалара ылланна.
Соболоох бэтэрээннэрэ биир дойдулаахтарын, норуот сөбүлээн ыллыыр Тихон Толомон
“Ийэҕэ махтал” ырыатын бэркэ толордулар. Чыбааҕылаах нэһилиэгин ытык киһитэ,
оройуон сайдарын туһугар үлэлэспит, билигин даҕаны үтүө сүбэтин-аматын тиэрдэ
сылдьар Владимир Корякин бэйэтэ баянынан Афанасий Никулин «Сэбирдэх ырыатын»
толордо. Индигир ырыаһыттара В. Лебедев, П. Старков, Е. Бокова айымнньыларынан
«Хотугу кыраайбын туойабын» туох да музыкальнай инструмент доҕуһуола суох, а
капелланан ыллаатылар.
Арчы бэтэрээннэрэ Тихон Толомон тылларыгар, Александр Меркулов дьүрүлүгэр
«Алаас ахтылҕана» ырыатын көрөөччү дьүүлүгэр таһаардылар.
«Үҥкүү аптаах алыбыгар уйдаран» түһүмэххэ бэтэрээннэр эдэрдии эрчиминэн тахсан
үҥкүүлээбиттэрин көрөөччүлэр астына көрдүлэр.
«На обед» Соболоох бэтэрээннэрин көрдөөх үҥкүүтэ дохсун ытыс тыаһынан
доҕуһуолланна. Чыбааҕылаах нэһилиэгин хамаандата буола турар байыаннай дьайыыга
сылдьар хорсун — хоодуот байыастарга анаан үҥкүүлээбиттэрэ хайа да бэйэлээх киһи
дууһатын таарыйда.
Индигир бэтэрээннэрэ Далбар хотуттар үҥкүүлэрин көрөөччү дьүүлүгэр таһаардылар.
Арчы дьиэтин үҥкүүһүттэрэ чороонноох үҥкүүнү толордулар.
«Дойдубун таптыыбын, киэн туттабын» түһүмэххэ балаһыанньа быһыытынан Муома
оройуонун олоҕун, айылҕатын, кэрэ-бэлиэ сирдэрин көрдөрөр ис хоһоонноох муоданы
көрдөрүү.
Соболоох хамаандата тэтимнээх муусука доҕуһуолунан 60-ус сыллартан 2000
сыллардааҕы муоданы арыйан көрдөрдүлэр. Чыбааҕылаахтар Муома кэрэ көстүүлэрин,
олохтоохтор дьарыктарын оһуорунан кырыйан көрдөрбүттэрэ олус сонун, интэриэһинэй
буолан дьон болҕомтотун тарта.
«Талба» хамаанда араас сыллардааҕы муоданан таҥнан-симэнэн таҕыстылар, Арчы
дьиэтин бэтэрээннэрэ Муомабыт айылҕатын, кэрэ миэстэлэрин, оройуон устуоруйатын
көрдөрөн көрөөччүлэр сэҥээриилэрин ыллылар.
Дьүүллүүр сүбэ түмүк таһаарар кэмигэр ытык бэтэрээннэр Мария Шкулева, Владимир
Корякин ылбаҕай ырыаларын көрөөччүлэргэ бэлэхтээтилэр. “Балыктаах киэһэтэ» үҥкүү,
Муоматтан төрүттээх Г.Г.Слепцов – Дьиэрэҥкэй дьүрүлүгэр «Сиргэ эйэ күннээтин»
ырыаны бары кыттааччылар ыллаатылар, көрөөччүлэргэ бэлэхтээтилэр.
Түмүккэ, бастакы миэстэни «Арчы» дьиэтин бэтэрээннэрэ, иккис миэстэни “Талба”
Индигир нэһилиэгин хамаандата, үһүс миэстэни Чыбааҕылаах нэһилиэгин
бэтэрээннэрэ ыллылар. Кыттааччылар бэйэлэрэ туруорбут бириистэрин хамаандаларынан
бэлэхтэстилэр. Онон хас биирдии хамаанда илии тутуурдаах, өттүк харалаах барда.
Күрэххэ Чыбааҕылаах нэһилиэгин эр дьоно кэлэн кыттан үтүө холобуру көрдөрдүлэр.
Инникитин маннык күрэхтэргэ күүстээх аҥаардары кытыннарыахха, өйүөххэ, көхтөөх
буолалларын ситиһиэххэ диэн санаа үөскүүр. Көрөөччүлэр ордук Соболоох ытык
бэтэрээннэрэ көрдөөх үҥкүүлэрин, сценкаларын биһирээтилэр, астыннылар.
Бырайыак ааптара Ирина Слепцова кыттааччыларга, көрөөччүлэргэ, тэрээһини
өйөөбүт, көмөлөспүт дьоҥҥо махтанна. Күрэһи Айталина Николаева хомоҕой тылынан
иилээн-саҕалаан ыытта.
Даҕатан эттэххэ, сотору «Санаа сааһырбат – дууһа кырдьыбат” бырайыак чэрчитинэн
спортивнай күрэх ыытыллара былааннанар. Ити курдук, аҕам саастаах дьоммут эдэрдии
эрчимнэрин ыһыктыбакка, үтүө холобуру көрдөрө сылдьаллара хайҕаллаах.
«Санаа сааһырбат – дууһа кырдьыбат” ытык-мааны бэтэрээннэрбит күрэстэрэ саха
биллиилээх норуодунай суруйааччыта Софрон Данилов: «Сааһырыахха син – ол
биһигиттэн тутулуга суох, кырдьыахха сатаммат – ол бэйэттэн тутулуктаах” диэн эппит
тылларынан түмүктэннэ.
Бу орто дойдуга кэлбит киһи, төһө кыалларынан, айылҕаттан кыаҕын-күүһүн толору
туһанан олоруохтаах, үлэлиэхтээх. Орто дойдуга бэйэҥ кэннигиттэн олох чэлгийэ
хааларын туһугар олоруу – бу дьол.
Айталина Николаева