Арктика күнүгэр түбэһиннэрэ, кулун тутар 19 күнүгэр Муомаҕа Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Николаев оробуочай сырыыны оҥордо. Күн бастакы чааһыгар өрөспүүбүлүкэ баһылыга оройуоннааҕы балыыһаҕа, саҥа арыллыбыт атыы-эргиэн логистика Киинигэр уонна анал байыаннай дьайыыга сылдьар байыас дьиэ кэргэнигэр сырытта.
Күн иккис чааһыгар оройуон дьаһалтатын дьиэтигэр СӨ Ил Дархана Айсен Николаев 2019 сыллаахха оробуочай сырыытын түмүгүнэн бэриллибит сорудахтары толоруу боппуруостарыгар уонна инники үлэни дьүүллэһэр сүбэ мунньаҕы салайан ыытта. Оробуочай бөлөх састаабыгар СӨ экономикаҕа миниистирэ Петр Попов, СӨ доруобуйа харыстабылын миниистирин бастакы солбуйааччыта Дмитрий Сергин, СӨ Арктика сайдыытыгар уонна хотугу норуоттар дьыалаларыгар миниистир Владимир Черноградскай, норуот депутаттара Гаврил Алексеев, Евгений Слепцов бааллар. Мунньахха оройуон баһылыга Дмитрий Аммосов, баһылыгы солбуйааччы Марияанна Дягилева, “Муома оройуона” МО үпкэ-экономикаҕа управлениетын начальнига Петр Гермогенов, Оройуоннааҕы депутаттар Сэбиэттэрин бэрэссэдээтэлин солбуйааччы Юрий Черов кыттыыны ыллылар. Ону сэргэ дьүүллэһиигэ куйаар нөҥүө уопсайа 18 тустаах ситэриилээх былаас бэрэстэбиитэллэрэ быһа сибээһинэн кэпсэтиигэ көхтөөхтүк кыттыбыттарын бэлиэтиир тоҕоостоох.
Мунньах бастакы түһүмэҕэр баһылык Дмитрий Викторович оройуон үлэтин туһунан дакылааты, ол иһигэр бары хайысхаларынан оройуон инники сайдыытыгар бэйэтин көрүүлэрин сырдатта. Кини тыа хаһаайыстыбатыгар, каадырга, үөрэх салаатыгар оскуолалары уонна эдэр специалистарга дьиэлэри тутууга, суол оҥоруутугар, биэрэги бөҕөргөтүүгэ, бырамыысыланнаска уо.д.а боппуруостарга сиһилии тохтоото. Өрөспүүбүлүкэ баһылыга оройуоҥҥа таба иитиитин салаатыгар көрдөрүү үрдээбитин бэлиэтээтэ. 2017 сылтан таба ахсаана 27% элбээбит уонна 2024 сыл түмүгүнэн 14 446 төбөҕө тэҥнэспит. Бу көрдөрүүнэн Муома Арктика зонатын оройуоннарын ортотугар 4-с миэстэни ылар. Түгэнинэн туһанан, Айсен Сергеевич оройуон олохтоохторун, чуолаан табаһыттары Арктика күнүнэн эҕэрдэлээтэ.
Иһитиннэрии сүнньүнэн тустаах министиэристибэлэр туруорсуулар ханнык кэрдиискэ хайдах быһаарылла сылдьалларын сиһилии кэпсээтилэр. Онтон кылгастык сырдаттахха, СӨ үөрэҕирии миниистирэ Нюргуна Соколова инвестпрограммаҕа Индигир оскуолата 9-ус, Орто-Дойду оскуолата 7-ис уочаракка туралларын кэпсээтэ. Тутуулар өссө 60-ус уочаракка сылдьалларын бырабыыталыстыба таһымыгар ыытыллыбыт сүбэ мунньахтар түмүктэригэр инникилээн сыҕарыйбыттар. Айсен Сергеевич саахалланар турукка киирбит объектары төрдүттэн өссө төгүл үөрэтэллэригэр сорудахтаата. Салгыы оройуон киинигэр спортивнай саала ситэриллэн тутуутугар “Үүнэр көлүөнэ” тус сыаллаах фондатын генеральнай директорын солбуйааччы Михаил Керемясов көмөлөһөргө эрэннэрдэ.
Айсен Сергеевич балыыһаҕа сылдьан, үлэ хаамыытын ыкса билсибитин, ол иһигэр доруобуйа харыстабылын салаатыгар орто таһымнаах үлэһиттэр толору баар буоллахтарына, анал идэлээх быраастарынан 42 % эрэ хааччыллыбытын эттэ. Хомойуох иһин, маннык хобдох көстүү бары арктическай оройуоннары таарыйар. Боппуруоһу быһаарарга араас өрүттээх программалар үлэлииллэр. Олохтоох бюджеттан идэлээх исписэлиистэри тардар сыалтан сүүһүнэн тыһыынча харчы тыырыллыбыт. Бу үтүө холобур. Оройуон саҥа балыыһатыгар хирург кэлэн үлэтин саҕалаабыт, эпэрээссийэлэри оҥорбут. Маннык баараҕаай тутуу олоххо киирэн, ирдэбилгэ толору эппиэттиирэ булгуччулаах.
Сибээс боппуруоһугар СӨ инновацияҕа, цифровой сайдыыга уонна инфокоммуникационнай технологияҕа миниистирэ Василий Ефимов эппиэттэстэ. «Цифровой тэҥэ суох буолууну туоратыы 2.0» федеральнай бырайыак чэрчитинэн 2026 сылга оройуон бары нэһилиэнньэлээх пууннарын 100% хааччыйара былааннанар. Хонуу уонна Сааһыыр бөһүөлэктэригэр сибээһи холбуурга суол сабылларын баттаһа “Ростелеком” хампаанньата тустаах тэриллэрэ барыта кэмигэр таһыллан, таҥыллан туруоруллара хонтуруолга ылыллара сорудахтанна.
Коммунальнай хаһаайыстыба салаатыгар өрөспүүбүлүкэ инвестиционнай программатыгар биир хочуолунай киирбит, ол Муома Сааһыырыгар тутулларын туһунан СӨ олох-дьаһах коммунальнай хаһаайыстыбатыгар уонна энергетитыгар миниистирэ Вячеслав Емельянов эттэ. Хочуолунай тутуута икки түһүмэҕинэн барар, үлэҕэ 166 мөл.солк. көрүллүбүт, ол иһигэр ититэр ситими тардыыга. Арктическай улуустартан Муома оройуонун бары бөһүөлэктэригэр эрэ дизель-генератордарынан толору хааччыллыбыттара бэлиэтэннэ. Оройуон киинин ыраас уунан хааччыйыыга водозабор тутуута миллиард харчыны эрэйэр эбит. Онон ууну ыраастыыр кыра кыамталаах станциялары туруоруу боппуруоһун үөрэтиэххэ наадата этилиннэ. Кэнники сылларга уубут киртийэн олохтоохтор айманаллара кэмнээх буолуо дуо?
“Сахаэнерго” хампаанньатын генеральнай директора, норуот депутата Гаврил Алексеев өрөспүүбүлүкэҕэ бу сылларга туох үлэ ыытыллыбытыгар тохтоото. Ол иһигэр Муома оройуонугар күн сардаҥатыттан үлэлиир электростанциялара көдьүүстээх үлэлэрин олохтоохтор бэйэлэринэн билэ-көрө сылдьаллар. Сайыҥҥы кэмҥэ станциялар үлэлээбэттэрин кэриэтэ, күн сардаҥатыттан саппаас энергияны толору туһана олороллор. Ол түмүгэр ааспыт сылга 1000 т дизельнэй оттук саппааһа кэмчилэммит, ити харчытынан 150 мөл.солк. тэҥнэһэр. Ол да буоллар кыһыҥҥы суолунан саппаас оттук тиийэрин курдук төһө кыалларынан былааннаммыт оттугу таһаллар, араас балаһыанньа тахсыан сөп. Иһитиннэриигэ Айсен Сергеевич аныгы технологияны сөпкө туһанан, экономика көрдөрүүтэ тупсарыгар биир дьоһун хардыы буоларын бэлиэтээтэ.
Суол боппуруоһугар СӨ транспорт уонна суол хаһаайыстыбатын миниистирэ Владимир Сивцев Хонуу-Сааһыыр суола 2019 сыллааҕы СӨ Ил Дарханын сорудаҕынан өссө 2020 сыллаахха улуустан өрөспүүбүлүкэҕэ көһөрүллүбүтүн санатта. Сааһыырга суолу өрөмүөннүүр пуун тутуллан киирбитэ. Бу туһаайыынан айан суола сиринэн сыыйыллар, эрдэ сэтинньи ыйтан үлэтэ саҕаланар. Чуумпу Кытыл – Соболоох – Хонуу суолун кээмэйэ кылгас эрээри, саамай уустук суолунан ааҕыллар. Хонуу – Буор Сыһыы муниципальнай суол региональнай бас билиигэ киириэҕэ, тустаах докумуоннара оҥоһуллан анал дьаһал тахсар. Кулун Өлбүккэ диэри суолу сайынын сиринэн сылдьарын курдук эрдэттэн бэлэмнээн, бу туһаайыынан кыһыҥҥы суолу инникилээн аһарга сорунабыт. Муома учаастагар барыта 21 техника баар, ол иһигэр 5 улахан прицеп. Саҥа трактордар кэллилэр. Быйыл өссө эбии үс саҥа техника, ол иһигэр икки МТЗ уонна бульдозер. Эһиил өссө былаанныыбыт. Хонуу бөһүөлэгин иһигэр тутуллуохтаах суол оҥоруутун биһириибит. Ол эрээри Хонуу бөһүөлэгэр үлэҕэ сайаапка 2015 сылтан киирэ илик, үлэлииргэ бэлэммит.
Сүбэ мунньахха биир сүрүн болҕомто бырамыысыланнаска туһаайылынна. СӨ бырамыысыланнаска уонна геологияҕа миниистирэ Максим Терещенко сиртэн хостонор баайы туһаныыга лицензиялээх 84 тэрилтэ баар эрээри, ол үксүн геология чиничийиилэригэр көҥүллээхтэр, онтон 10-чата ити үлэҕэ ылсан эрэллэр. Бүгүҥҥү күҥҥэ улууска дьиҥ чахчы 5 тэрилтэ сиртэн хостонор баайы туһаныыга үлэлиирэ биллэр. 2027 сылтан оройуоҥҥа геологическай-чинчийэр үлэлэр күүскэ саҕаланыах курдуктар. Өрөспүүбүлүкэ Индигир сүнньүн оройуоннарын таас чоҕунан хааччыйарга “Краснореченское” сири туһанарга болҕомтоҕо ылбыта. Муома оройуона уһун болдьохтоох сайдар стратегиятыгар “Тихон” сиригэр таас чох хостооһунун сөргүтэргэ бырайыак былаанныыр. Чинчийии түмүгүнэн “Тихон” учаастагар таас чох саппааһа сир үрдүгэр биэс сылга туһанарга баар, онтон сир анныттан хостуохха наада. Ити улахан үбү-харчыны эрэйэр бырайыак.
Мунньахха Айсен Сергеевич оройуон олоҕун-дьаһаҕын үчүгэйдик билэринэн хас биирдии боппуруоһу ымпыгар-чымпыгар диэри чуолкайдаата. Ол иһигэр уонунан сылларга быһаарыллыбакка турар Индигир өрүс кытылын бөҕөргөтүү боппуруоһугар кини үлэни сөргүтэргэ эттэ, ол эбэтэр олохтоох нефтебазаҕа миллиардынан хоромньу оҥоһуллуон сөбүн ыйда. Боппуруоһу СӨ гражданскай оборонатыгар уонна нэһилиэнньэ олоҕор куттал суох буолуутун хааччыйар миниистиригэр Дмитрий Лепчиковка суһаллык быһаарарыгар соруйда.
Айсен Сергеевич дьүүллэһии түмүгэр Муома оройуона кэлэр сылларга бырамыысыланнас салаатыгар күүскэ сайдаары турарын тоһоҕолоон бэлиэтээтэ: “Оройуоҥҥа бырамыысыланнас сайдыыта саамай кэскиллээх соруктарыттан биирдэстэрэ. Манна көмүһү эрэ буолбакка, атын сиртэн хостонор баайын саппааһа түмүллэр. Ити барыта сотору кэминэн манна дьоһуннаах бырамыысыланнаһы баһылааһын саҕаланыан сөбүн этэргэ кыаҕы үөскэтэр. Өрөспүүбүлүкэ уонна оройуон сайдалларын туһугар бу суолталаах инвестиция буолуохтара. Бу олохтоох дьон сарсыҥҥыга эрэллэрэ күүһүрэрин, үлэ миэстэтэ тахсарын, бииргэ үлэлиир салааларын уонна предпринимательство салааларын сайыннарыыга тириэрдэрин мэктиэлиэҕэ. Тэрилтэлэр улууһу кытта социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыыга бииргэ үлэлэһиигэ сөбүлэһии түһэрсэн, тус сыаллаах үлэ былааныгар туһаныахтара.”
Санаттахха, маннык киэҥ ис хоһоонноох мунньах 2011 сыллаахха сааскы ыйга оройуоммутугар СӨ Бырабыыталыстыбатын бэрэсээдээтэлэ Галина Данчикова салайааччылаах бүтүн өрөспүүбүлүкэ салалтата састааптаах көһө сылдьар мунньаҕа тэриллибитэ. Ол түмүгүнэн оройуоммут сайдыытын түстүүр Уураах тахсан, бары салааларынан дьоһуннаах хамсааһыннар ыытыллыбыттарын, тэтимнээх сайдыы барарын бары көрө-билэ сылдьабыт, астынабыт. Онтон 2019 сыллаахха СӨ Ил Дархана Айсен Николаев оройуоҥҥа оробуочай сырыытын түмүгэр бөһүөлэктэргэ чааһынай дьиэлэртэн 92 %-а ититэр ситимҥэ холбоноллоро ситиһиллибитэ. Федеральнай бырайыагынан оройуоннааҕы балыыһа комплексын тутуута олоххо киирбитэ, бу күннэргэ баһылыкпыт Иван Павлов сырдык аата үйэлэргэ ааттанна. Бүтүн оройуоҥҥа аныгы технологиянан күн сардаҥатынан үлэлиир электростанциялар үлэҕэ киирбиттэрэ. Аҕыйах хонуктааҕыта атыы-эргиэн логистикатын Киинэ арылынна. Онон бу күннэргэ өрөспүүбүлүкэ таһымнаах тэриллибит сүбэ мунньах оройуоммут сайдар саҕахтарыгар улахан олук буоларыгар саарбахтаабаппыт.
“Муома оройуона” МО пресс-сулууспата