Дойдуга 2019 сылтан Арассыыйа Бэрэсидьиэнэ Владимир Путин көҕүлээһининэн «Доруобуйатхарыстабыла» национальнай бырайыак үлэтин саҕалаабыта. Бу бырайыак көмөтүнэн оройуоммутугар 2024 сыллаахха саҥа балыыһа комплекса тутуллан үлэҕэ киирбитэ.
Саҥа балыыһа оройуон сайдыытын, олох хаачыстыбатын үрдэтэр улахан суолталаах, олохтоохторго аныгы
ирдэбилгэ эппиэттиир медицина көмөтүн оҥорор саамай тутаах эбийиэк. Ону сэргэ киин бөһүөлэккэ ураты
архитектуратынан кэрэ көстүүлээх тутуулартан биирдэстэрэ буолар. Бүгүн И.П. Павлов аатынан Киин балыыһа
комплексын кылаабынай бырааһа Семен Березины кытта үлэ-хамнас туһунан кэпсэтиибититтэн сырдатабыт.
− Семен Максимович, бастатан туран, баараҕай тутуубут хаһаайыстыбатын тула кэпсэтиэххэ.
− Муоматааҕы балыыһа комплекса Арктика эргимтэтигэр биир бөдөҥ тутуу буолар. Үс этээһинэн 4 тыһ.кв.м
кэриҥэ иэннээх эбийиэк тигинэччи үлэлиир. Бастакы этээскэ симиэнэҕэ 104 киһини көрөр аналлаах поликлиника
үлэлиир. Иккис этээскэ 12 куойкалаах терапевтическай, оҕо саалата, 10 куойкалаах төрүүр дьахталлар
отделениелара уонна хирургия бааллар. Үһүс этээскэ эпэрээссийэни оҥорор блок, клинико-диагностическай
лаборатория, эмтэри харайар сир уонна балыыһа дьаһалтата үлэлииллэр. Аллараа өттүгэр дьиэ иһиттэн тахсар
гараас, суһал көмө уонна диагностика, морг салаалара бааллар. “Б” блокка иккис этээһинэн көрүдүөрүнэн
аастахха туспа хаһаайыстыбаннай чаас дьиэтэ баар, ол иһигэр ас астыыр куухуна, туспа таҥас сууйар хостор.
Территория иһигэр кислороду, ыраас ууну хачайдыыр ыстаансыйалар, резервэ электростанцията бааллар.
Уопсайынан, эбийиэк аныгы мэдиссиинэ тиэхиникэтинэн, саҥа миэбэлинэн толору хааччыллыбыт, балыыһа тас
өттө, тиэргэнэ тупсаҕай, суол-иис бэркэ оҥоһуллубут, уот-күөс ситимэ ситиһиилээхтик холбоммут. Үлэлииргэ,
эмтэнэргэ бары өттүнэн табыгастаах усулуобуйа тэриллибит. Нэһилиэнньэ уонна үлэһиттэрим ааттарыттан дойду
Бырабыыталыстыбатыгар, өрөспүүбүлүкэ салалтатыгар, доруобуйа харыстабылын министиэристибэтигэр барҕа
махталбытын тиэрдэбит.
Кырдьыга, саҥа эбийиэк үлэҕэ киирбитин туоһулуур күлүүс туттарылыннаҕына, тутууну ыыппыт бэдэрээтчит
быраһаайдаһан тахсан барбат. Ол эбэтэр бэдэрээтчит биэс сыл устата тутуу итэҕэһин-быһаҕаһын мэктиэлиир
аналлаах. “Кинг-95” ХЭТ тутуу тэрилтэтэ сайыҥҥы сылаас кэмнэргэ итэҕэһи туоратыыга өрөмүөн үлэтин ыытар,
барыта симиэтэлэнэр, аакталанар. Былырыын сайын улахан өрөмүөн үлэтин ыыппыттара, быйыл эмиэ
үлэлээтилэр. Сир хамсыыр, соннук эбийиэк эмиэ. Ааннар хамсыыллар, кафелынанн бүрүллүбүт муосталар
оннуларыттан үөһэ тахсаллар, барыта көннөрүллэр, баһаарынай кирилиэһи ситэрдилэр. Вентиляция тэрилэ ситэри
оҥоһуллан ааттаахтык үлэлии турар. Билигин үс этээһинэн араас иэннээх үс араас иэннээх лифтэр үлэлииллэрин
хааччыйдыбыт. Балыыһабыт үлэҕэ киирбитэ үһүс сылыгар эбийиэги Кииннэммит балыыһа балаансатыгар
көһөрөргө докумуоннаһа сылдьабыт, түмүктэнэр түһүмэҕэ чугаһаата.
Үөһэ ахтан аһарбытым курдук, собуоттан таҥыллан кэлбит сабыс-саҥа техническэй тэриллэр элбэхтэр,
ахсааннарынан 200 –тэн тахса сыаналаах медицина тэриллэрэ. Урукку эргэ балыыһаҕа 80-ча тэрил баара. Анал
кабинеттарынан маммограф, компьютернай томограф, рентген-кабинет курдук саҥа тэриллэри туһанабыт.
Лабораторияҕа анаалыс араас көрүҥэ кэмигэр оҥоһуллар, Дьокуускайга ыытан эрэйдэммэппит.
Нэһилиэктэринэн фельдшерскэй-акушерскай пууннар дьиэлэригэр хапытаалынай өрөмүөнү ыытар, саҥардар
сорук турар. Кэлиэхпиттэн Буор Сыһыыга баар пуун дьиэтин сылытыыга ылсыбытым. Ол эрээри бу дьиэ
балаансаҕа биһиэхэ суох этэ. Ону докумуоннаһарга өр кэмҥэ үлэлэстибит, ситэрдибит ээ. Онон быйыл сайын
ФАП дьиэтин сылытыыга олохтоох уолаттар көмөлөрүнэн өрөмүөн ыытылынна, үлэ хаамыыта нэһилиэк
баһылыгын тус хонтуруолугар турбута. Салгыы Соболооххо, Кулун Өлбүккэ өрөмүөннэри былааннаан
ыытыахпыт.
− 2025 сыл саас Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дархана Айсен Сергеевич Николаев оройуоҥҥа
сырыытыгар, балыыһаны астына көрөн барбыта. Ол эрээри кини каадыр боппуруоһа уустуктардааҕын
ыйбыта. Бу хайысхаҕа туох үлэ барарый?
− Аныгы кэм ирдэбилинэн саҥа уонна саамай сайдыылаах техниканан хааччыллыбыт балыыһаҕа үрдүк
таһымнаах исписэлиистэр наадалар. Бу хайысхаҕа үлэ тэтимнээхтик, ситимнээхтик барар. Күн бүгүн каадырынан
хааччыллыыбыт 95 % туолла диэн аһаҕастык этэбит. Хара маҥнайгыттан дьон доруобуйатын тупсарыыга үлэ
тохтообокко барарын хааччыйар сыал-сорук туруоран, бары салааларынан бэйэ-бэйэлэрин солбуйсар
исписэлиистэри буларга үлэлэстибит. Саас сааһынан эттэххэ, быйыл “Земскэй луохтуур” программанан биэс
сылга болдьохтонон уопуттаах, үрдүк категориялаах терпевт-быраас уонна терапевт-быраас идэлээх эдэр киһи
үлэлэрин саҕалаатылар. Кылаабынай бырааһы эмкэ солбуйааччы иккис сылын кэлэн үлэлии сылдьар, идэтинэн
педиатр. Иккис педиатр быраас былырыын олунньуга “Земскэй луохтуур” программанан кэлбитэ, учаастакка
үлэлиир. Анестезиолог быраас кэлэн үлэтин саҕалаата, бэйэтин кэмигэр оройуоннаҕы балыыһаҕа кылаабынай
бырааһынан үлэлээбит уопуттаах. Тываттан хирург-травматолог, үрдүк категориялаах уопуттаах быраас үлэлиир.
Кини манна миэстэтигэр элбэх уустук эпэрээссийэлэри оҥортоото. Онон операция блога аналынан толору
туһанылынна диэн үөрэбит. Салгыы биһиги ыҥырыыбытын ылынан акушер-гинеколог үлэлии сылдьар. Манна
хирург, акушер-гинеколог уонна педиатр быраастарга муниципальнай программанан 1-дии мөл.солк. төлөммүтүн
бэлиэтиир тоҕоостоох. Каадыры олохсутууга ситимнээх үлэлэрин иһин оройуон дьаһалтатыгар, чуолаан аҕа
баһылык Дмитрий Викторович Аммосовка махталбыт улахан. Сорох быраастар маннык да программаны ылынан
кэлбэттэр. Икки стоматолог идэлээх быраастар бааллар. Быйыл тииһи эмтиир портативнай тэрил ыламмыт, биир
быраас кыһыҥҥы суолунан нэһилиэктэринэн үлэлээбитэ олус табыгастаах. Бу сылтан окулист миэстэтигэр орто
үөрэхтээх сиэстэрэ анал үөрэҕи ситиһиилээхтик ааһан үлэлиир. Онон олохтоохтор ханнык да суһал өҥөнөн сылы
эргиччи туһанар кыахтаахтар. Ыарыһахтары эмтээһин ситимнээх буолуохтаах, исписэлиис суох диэн үлэ тохтуо
суохтаах.
Сааһыырга быраастаах амбулаторияҕа оройуонтан сыаллаах миэстэҕэ анал үөрэхтээх кылаабынай быраас
кэлэн үлэтин саҕалаабыта биир сылын туолла. Эдэр үлэһиккэ өр сылларга доруобуйа эйгэтигэр уопуттаах
фельдшер-быраас Зоя Петровна Слепцова күүс-көмө буолар. Амбулатория исписэлиистэринэн толору хааччыллан
турар, ол иһигэр икки сиэстэрэ, биирдии акушерка уонна лаборант баар. Нэһилиэктэринэн биэлсэр-акушер
пууннарга анал идэлээх иккилии үлэһиттэр бааллар. Бэлиэтээн эттэххэ, урукку кылаабынай быраас Яков
Романович Бережнев балыыһаҕа орто звено үлэһиттэрэ тиийбэт кыһалҕатын быһаарар сыаллаах Алданнааҕы орто
анал үөрэх кыһатын кытта дуогабар түһэрсибитэ. Кэнники икки сыл устата сиэстэрэ идэтин баһылаабыт
үлэһиттэр дипломнарын ситиһиилээхтик көмүскээн үлэлии сылдьаллар. Онон доруобуйа харыстабылын эйгэтэ
быраастарынан, орто уонна кыра звено үлэһиттэринэн толору хааччылынна. Уопсайа, быйыл 9 саҥа анал
үөрэхтээх үлэһит кэллэ, ол иһигэр иккитэ үрдүк үөрэхтээх быраастар уонна 7 орто анал үөрэхтээх. Ону таһынан,
үтүө үгэһинэн быйыл сайын медицина үөрэҕин кыһатыгар үөрэнэр олохтоох студеннарбыт үлэлээн, күүс-көмө
буолан бардылар. Кинилэри үөрэхтэрин бүтэрэн, төрөөбүт дойдуларыгар төннүөхтэрэ диэн кэтэһэбит, эрэнэ
күүтэбит.
Быйыл балыыһа иһинэн уопсастыбаннай эмчиттэр Сэбиэттэрин тэрийбиппит. Сиэстэрэлэр, кыра персонал
дьон үлэлэриттэн быраастар үлэлэрэ олус суолталаах, тутулуктаах. Ону тутаах звенону салайар, сүрүннүүр
уопуттаах үлэһиттэрим — кылаабынай уонна ыстаарсай сиэстэрэлэр — оруоллара улахан, кинилэргэ тирэҕирэбин,
үлэлэрин хайгыыбын. Ол эрээри үлэҕэ араас мөккүөрдээх боппуруос күөрэйэр, бэл уоппуска кэмигэр
солбуйсалларын иһигэр тахсыан сөп. Итинник боппуруостартан саҕалаан, коллективынан Сэбиэккэ мунньахтаан
быһаарсаллар. Уонна быйылгыттан наставник үлэтин сөргүттүбүт. Саҥа кэлбит үлэһиттэргэ уопуттаах үлэһиттэри
анаатыбыт.
Баараҕай дьиэбит-уоппут туруктаах буоларын туһугар күннэри-түүннэри үлэлэһэр өссө биир тутаах, ураты
бөлөх үлэһиттэрбин бэлиэтиибин. Сантехник, слесарь, электрик үлэтигэр идэлэрин толору баһылаабыт
дьоннорбор махтанабын. Оройуоҥҥа лифт, вентиляция, компьютернай программа көрүҥүн да үлэлэтэргэ анал
үөрэхтээх киһи суоҕун кэриэтэ. Оннук киһини булан, маннааҕы олохтоох күтүөтү кытта кэпсэтии ыытан,
дуогабардаһан олоробут.
− Каадырынан хааччыйыыга СӨ Ил Дархан соруга туолбут, олус бэркэ быһаарыллыбыт. Саҥа кэлбит
үлэһиттэр олорор усулуобуйалара эмиэ суолталаах. Ити боппуруоска тохтуохха.
− Манна олохтоох дьаһалталары кытта ыкса сибээстээхтик өйдөһөн үлэлэһэбит. Кинилэр көмөлөрө, сүбэлэрэ-
амалара олус наадалаах, исписэлиистэр үксүлэрэ дьиэ арендалаан олороллор. Оройуон дьаһалтата эдэр
исписэлиистэргэ дьиэ тутуутун туруорсар, биллэр төрүөттэринэн ити суһаллык быһаарыллыбат. Ол эрээри
боппуруос бэбиэскэттэн түспэт. Каадырынан хааччыйыыга бэйэбит министиэристибэбит күүскэ үлэлэһэр,
көмөлөһөр. Түгэнинэн туһанан, үөһээ салалтабытыгар истиҥ махталбытын тиэрдэбит.
− Сөп. Сылын аайы ситэриилээх былаас отчуотугар нэһилиэнньэттэн эминэн хааччыйыыга кыһалҕа
баарын этэллэр. Бу боппуруоһу хайдах быһаараҕыт?
− Итинник кыһалҕа ханна барытыгар баар. Быйылгы былаас отчуотугар өрөспүүбүлүкэҕэ нэһилиэнньэ
туруорсар боппуруоһа 80 %-а эминэн хааччыйыы кыһалҕатын таарыйбыта. Манна үксүн чэпчэтиилээх эминэн
туһанар олохтоохтор кэмигэр эмтэрин ылбаттарын эппиттэрэ. Санаттахха, чэпчэтиилээх эмтэри ылар бырааптаах
дьон ахсааныгар инбэлииттэр, Аҕа дойду сэриитин уонна бойобуой дьайыылар бэтэрээннэрэ, радиацияттан
эмсэҕэлээбиттэр, ону тэҥэ элбэх оҕолоох дьиэ кэргэттэр оҕолоро, үлэлээбэт инбэлииттэр, аҕыйах ахсааннаах
хотугу норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ, анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтара, дьарҕарбыт ыарыылаахтар
(онкология, диабет, астма, склероз, ревматизм уо.д.а.) киирэллэр. Урут аптекаҕа хас да араас сиртэн эмтэри
көрдөөн булар буоллахтарына, кэнники сылга эмп-томп тохтоло суох ылыытын, харайыытын, учуотун уонна
биэриитин хааччыйар боломуочуйалаах судаарыстыбаннай тэрилтэ «Сахафармация» АУо сүрүн оруолу ылар.
Эмтэри атыылаһыы уонна тарҕатыы Доруобуйа харыстабылын министиэристибэтин кытта бииргэ үлэлээн
ыытыллар. Чэпчэтиилээх эмтэринэн хааччыйыы федеральнай уонна өрөспүүбүлүкэтээҕи бырагыраамаларынан
оҥоһуллар. Балыыһа олохтоох аптеканы кытта ыкса ситимнээх үлэлиир, биһиги сайаапкабытынан хас киһиэхэ
төһө эмп наадата анал программаҕа тиһиллэр. Программанан аптекаҕа төһө эмп кэлбитэ, төһөтө баара-суоҕа
ырылыччы көстөр буолар. Чэпчэтиилээх эминэн хааччыйарга аналлаах Кииннэммит балыыһаҕа кыра аптека
киоскатын тэрийэн,“Муома-фарм” филиалын арыйар былааннаахпыт. Ыарыһахтар манна анаммыт эмтэрин
үргүлдьү аптекаттан ылыахтара, атын да наадыйар эмтэрэ атыыланыаҕа. Аллараа этээскэ икки кабинеты
бэлэмнээтибит. Бары өттүнэн табыгастаах буолуоҕа. Оттон “Сахафармация” тэрилтэтин кытта сибээстээхтик
үлэлиибит, кэпсэтэ олоробут, араас таһымнаах суругунан арктическай оройуон эмкэ кыһалҕатын инники күөҥҥэ
туталларыгар көрдөспүппүт. Онон тустаах эмтэринэн бастакынан хааччыллыахпыт диэн эрэнэбит.
− Балыыһаҕа аптека арыллара былааҥҥа турбута саамай сөптөөх. Инники өссө тугу былаанныыгыт?
− Балыыһа иһинэн буфет арыйарга толкуйдуубут, көрүөхпүт.
Ити этэн аһарбытым курдук, аҕыйах нэһилиэнньэлээх оройуоҥҥа улахан тутуу буолар. Этэргэ дылы, үс төгүл
элбэх нэһилиэнньэҕэ тэҥнээх балыыһа комплекса. Инникитин балыыһа чугастыы сытар Индигир бөлөх
оройуоннарын хабан үлэлиэхтээх диэн былаанныыбыт. Үлэни тэрийэргэ бары услуобуйа барыта баар. Быйыл
сааскы ыйдарга ыаллыы Абыйтан 12 киһи компьютернай томографияҕа, маммографка кэлэн түһэн, көрдөрүнэн,
үөрэн-көтөн астынан барбыттара. Кистэл буолбатах, бырайыас сыаната доруоһа тиэстэтин курдук үллэ турар,
эһиилтэн эһиил сырыы-айан хайдах буолара биллибэт. Онон доруобуйаны бөҕөргөтөргө куоратынан эргийбэккэ,
чугастыы биһиэхэ кэлэн эмтэнэн барыахтарын сөп, сөптөөх каадыр баар. Кэлэр сылга сааскы ыйга балыыһа
базатыгар өрөспүүбүлүкэ таһымнаах семинар тэрийэр былааннаахпыт, үлэ уопутун атастаһыытын ыытыахпыт.
Былаан элбэх. Онтон өссө биири сэгэтэн эттэххэ, аҕыйах сылынан оройуоҥҥа бастакы ФАП арыллыбыта 100
сылын туоларыгар бэлэмнэнии үлэтин саҕалаатыбыт, үбүлүөйгэ анал хамыыһыйата тэрилиннэ. Кинигэ
таһаарыытыгар ылсабыт, архыыбы хасыһабыт. Балыыһа биир муннугар стеллаж оҥорон, доруобуйа
харыстабылын үлэтин сырдатар аналлаах кыра музей тэрийиэхпит.
Бүгүҥҥү үлэбит соруга – диспансеризация. Бу нэһилиэнньэ туругун бэрэбиэркэлиир, ыарыыны эрдэ буларга
уонна сыаналыырга босхо чинчийии тэрээһин буолар. Быйылгы сылга Төбүлэххэ сылдьа иликпит, бу күннэргэ
көтөр аалынан быраастар биригээдэлэрэ Чуумпу Кытыл бөһүөлэгэр үлэлиэхтэрэ. Эһиилги диспансеризацияны
бары нэһилиэктэргэ бэйэбит кыахпытынан айан суолунан тэрийэр былааннаахпыт. Алтынньы ыйга куораттан
тиис быраастарын биригээдэтэ кэлэн үлэлиэҕэ. Үгэс быһыытынан куораттан мобильнай биригээдэ кэлиитэ
былааҥҥа турар, кыраапыгынан ахсынньы ыйга. Айан суолунан нэһилиэнньэни хабар сыаллаах үлэлиэхтэрэ.
Онон олохтоох нэһилиэнньэ диспансеризация ааһара булгуччулаах, ону сэргэ куораттан кэлэр быраастарга
көрдөрүнэн, бэйэ туругар болҕомтолоохтук сыһыаннаһар ордук. Чөл туруктаах, доруобай киһи ханна баҕарар
хотуулаах, кыайыылаах буолар.
− Семен Максимович, сиһилии кэпсээнин иһин махтал. Дьон доруобуйатын туһугар эппиэттээх
үлэҕитигэр улахан ситиһиилэри,чэгиэн доруобуйаны, кытаанах санааны уонна дьиэ кэргэҥҥитигэр дьолу,
этэҥҥэ буолууну баҕарабыт.
Мира Старкова