Үрдүккэ-сырдыкка көтүтэр,
Үтүөнү-кэрэни үксэтэр
Үтүөкэн киһибит Учуутал,
Үйэ-саас эйиэхэ дьиҥ махтал!
Үйэ аҥаара оҕону иитиигэ-үөрэтиигэ олохторун анаабыт педагог үлэһиттэрбитин олохтоохтор бары билэбит, түгэн көһүннэ да ытык дьоммутун куруук саныыбыт-ахтабыт. Оннук бары убаастыыр, ийэлии истиҥ сыһыаннаах учууталбытынан Мария Дмитриевна Габышева буолар. Кини РСФСР үөрэҕириитин туйгуна, Учууталлар учууталлара, «Үлэҕэ килбиэн» мэтээллээх, СӨ үөрэҕириитин бочуоттаах бэтэрээнэ.
Мария Дмитриевна билигин бочуоттаах сынньалаҥҥа Дьокуускай куоракка олорор. Учуутал күнүн көрсө оройуоммут бары ытыктыыр педагог бэтэрээммитин кытта кэпсэттибит.
Мария Дмитриевна, эһигини билбэт киһи Муомаҕа тарбахха баттанара буолуо. Ол да буоллар төрдүҥ-ууһуҥ, олоҕуҥ туһунан ахтан ылыахха.
Мин тохсунньу 5 күнүгэр 1937 сыллаахха төрөөбүтүм. Нам II Хомустааҕыттан төрүттээхпин. Элбэх оҕолоох холкуостаах дьиэ кэргэнин улахан оҕолоро буолабын. Мин кэннибиттэн уон биир оҕо төрөөбүтэ, ол эрээри тыыннаах биэс оҕо хаалан, алтыа буолбуппут. Кэргэним Николай Ивановичтыын биир кырдалга улааппыппыт, биир кылааска үөрэммиппит.
Оскуоланы Намҥа бүтэрэн, Ленинград куоракка А.И.Герцен аатынан институкка үөрэнэ киирбитим. Николай Иванович Омскай ветеринарнай институтун устудьуона буолбута. Иккиэн ситиһиилээхтик үөрэнэн идэлээх дьон дойдубутугар төннүбүппүт, ыал буолбуппут.
Кэргэммин идэтинэн Орто Халымаҕа анаабыттара, ол иһин ол сиргэ көһөн оскуолаҕа учууталлаабытым. Уолбут Данил онно төрүүр. Маҥнайгы үөрэнээччилэрим билиҥҥээҥэ диэри өйдүүллэр, көрсөллөр, кинигэҕэ, хаһыакка үөрэммит сылларын үтүөнэн саныыллар. Манна биэс сыл үлэлээн баран, дойдубутугар II Хомустаахха кэлбиппит.
Нэһилиэгим оскуолатыгар биэс сыл үлэлээри икки оҕобун төрөппүтүм. Онон үчүгэй үлэ тахсыбатаҕа (күлэр).
1969 сыллаахха Николай Ивановиһы үлэтинэн анаан, Муомаҕа тиийбиппит.
Эн 50 сыл устата үөрэҕирии эйгэтигэр, ол иһигэр нуучча тылын учууталынан үтүө суобастаахтык үлэлээбитиҥ. Тоҕо бу идэни талбыккыный? Атын идэҕэ барыах санаа кэлэ сылдьыбыта дуо?
Оҕо сылдьан, 8-10 кылаастарга үөрэнэр кэммэр, Намҥа таайбар Иван Семенович Гаврильевтаахха үс сыл олорон үөрэммитим. Кини бэйэтэ уонна кэргэнэ Раиса Николаевна нуучча тылын учууталлара этэ. Үчүгэй учууталлар этэ, Нам үөрэҕириитигэр сүдү кылааттаах дьон. Таайым Иван Семенович аатын Нам I нүөмэрдээх оскуолата сүгэр. Кинилэр, Гаврильевтар, сабыдыалларынан нуучча тылын талбытым.
Учууталтан атын идэҕэ бэйэбин көрбөппүн. Оҕолору кытта үлэлиир бэйэтинэн дьол буоллаҕа.
Хас кылааска салайааччы этигиний? Үөрэппит оҕолоруҥ билигин билсэллэр дуо?
Орто Халымаҕа наар улахан кылаастары биэрэллэрэ, 5 сыл үлэлээри 3 выпуск оҥорбутум. Торуойга (II Хомустаах) эмиэ улахан кылаастары ылан 2 выпуһу таһаарбытым. Оттон Муомаҕа, төттөрүтүн, 41 сыл үлэлээри 2 толору выпуск оҥорбутум. 5-10 кылаастарга үөрэтэн, 1975 с. уонна 1985 с. оскуоланы бүтэрбит оҕолорго салайааччы этим. Үөрэппит оҕолорум барахсаттар күн бүгүҥҥэ диэри билсэллэр. Учуутал күнүнэн, Билии күнүнэн куруук эҕэрдэлииллэр. Түгэн көһүннэҕинэ, дьиэбэр кэлэн көрсөллөр, үбүлүөйдэригэр ыҥыраллар. Үтүөнэн саныыллара учууталга дьол буоллаҕа. Бу сайын Орто Халымаҕа сыл аҥарыттан кылаастарын ылан бүтэттэрбит оҕолорум оскуоланы бүтэрбит 60 сылларыгар диэн кафеҕа ыҥыран маанылаабыттара. Аҕыйах хонуктааҕыта Муомаҕа 85 сыллаах выпуһум кыргыттара уонна Киэсэ-Иннокентий Апросимов кэлэн ыалдьыттаабыттара. Оҕолорум саныыллар, көрсөллөр, онон кинилэргэ махталым, тапталым, эрэлим муҥура суох.
Үлэлиир сылларын устата үөрэнээччилэр көлүөнэлэрэ уларыйбыта дуо? Туох атыннаах этилэр?
Сэбиэскэй кэм саҕана учуутал улахан аптарытыаттаах, ытыктанар этэ. Оҕолор истигэн, толорумтуо, үөрэнээччи, пионер, комсомол, сэбиэскэй олоҕу тутааччы сиэринэн үөрэнэр, олорор этилэрэ. 90-с сылларга оҕолор уйулҕалара тосту уларыйбыта, бэйэм билэбин диэнинэн сылдьар буолбуттара, төрөппүттэр ону утарсыбат этилэрэ, көҥүл биэрбиттэрэ. Учуутал иитэр үлэттэн тэйэ быһыытыйбыта. 2000 сылларга оҕолор төлөпүөн тутан олорон үөрэнэр буолбуттара. Билиилэрэ кэҥээбит курдук эрээри, таһыма намыһах, сатабыллара суох буолбут курдук көрөбүн. Кырдьаҕас киһи, баҕар, сыыһа өйдүүрүм дуу?
Учуутал киһи оскуола олоҕуттан көрүдьүөс кэпсээнэ элбэх буолааччы. Эн үлэлээбит кэмҥэр күлүүлээх түгэннэри өйдүүрүҥ буолаарай?
Оҕолору кытта үлэҕэ көрдөөх түгэн баар буоллаҕа. Олортон биирдэстэрэ маннык. Биир сыл кылааһым оҕолоро физикаҕа эксээмэн туттарбыттара. Биир уол мөлтөхтүк суоттаабыт быһылааҕа. Онон физика учуутала Леонид Семенович Баишев саамай чэпчэкини ыйыттым диэн радионы айбыт учуонай туһунан кэпсэтээри: “Расскажи о Попове”, — диэтэ. Онуоха киһитэ мулук-халык барда уонна аргыый аҕайдык: “Поповых-то много…”, – диэтэ. Эксээмэн тутааччылар күлэн тоҕо бардыбыт.
Сочинениены оҕолор суруйдахтарына, араас барыта баар буолааччы. “Князь Болконский был князем”, — диэн суруйбут оҕолорго “удовлетворительно” сыаналыыр этибит буоллаҕа.
Көрдөөх түгэн, сурук элбэх буолааччы да, умнан кээһэр эбиккин.
Эдэр учууталларга сүрүн сүбэҥ.
Учуутал идэтин талбыт ыччаттарга үөрэтэр оҕолоргутугар сымнаҕастык сыһыаннаһыҥ диэн сүбэлиибин. Оҕо дьон сыыһаллара, олоххо элбэҕи өйдөөбөттөрө баар суол буоллаҕа, ону накаастыыр эрэ миэрэни туттуохтаахпыт диэбэккэ, уопсай тыл була сатыахха наада. Оһуоба уол оҕоҕо болҕомтолоох, харыстыыр сыһыан наада. Уол оҕо айылҕатынан сыыһа-халты үктэнэрэ элбэх, ону сэрэтэр, өйдүүр-өйүүр үлэ наада. Идэҕитин сөбүлээҥ, бэриниилээх буолуҥ. Бииргэ үлэлиир дьоҥҥутун кытта биир тылынан өйдөһөн, доҕордуу сыһыаны олохтоон үлэлээҥ. Учуутал диэн олус дьоһун идэ, нууччалаатахпына, благородная профессия. Киһи-аймах баарын, оҕо-ыччат төрүүрүн тухары ирдэнэр идэ буоллаҕа. Кытаатан, иллээхтик-эйэлээхтик, сиэрдээхтик олоруҥ, үлэлээҥ-хамсааҥ, айыҥ-тутуҥ, оччоҕо ситиһии, үлэттэн үөрүү кэлиэҕэ, дьоллоох-уйгулаах олох буолуо.
Оҕолоруҥ бары Муомаҕа улааппыттара. Оҕону иитиигэ тус санааҥ.
Муома — иккис дойду оҥостубут күндү сирбит. 47 сыл олордубут. Оҕолорбут улааппыт, киһи буолбут дойдулара. Кэргэним Николай Иванович айылҕатын, дьонун-сэргэтин олус сөбүлээн олохсуйбуппут. Оҕолорбут бары Муома орто оскуолатын бүтэрбиттэрэ. Уолаттарбыт Виктор, Александр ыал буолан олороллор. Сиэннэрбит Саргылана Тогмитова, Настя Уваровская, Светлана Данилова Хонууга, Чыыстайга олороллор. Мин билигин Дьокуускайга кыргыттарым Полина дьиэлээн-уоттаан, Катя көрөн-харайан, дьиэттэн тахсарым аҕыйаан чөкөллөн олоробун. Кырдьар сааска элбэх оҕолоох, ыччаттаах үчүгэй эбит. Сиэннэрим ыал дьон, эрэлбит, тапталлаах сиэммит Иван Данилович Габышев Уус-Алдан Тумулугар 5 оҕолоох, физкультура учууталынан үлэлиир. Улахан сиэним Мария Даниловна Антипина мин туйахпын хатаран, нуучча тылын учуутала буолбута, билигин өрөспүүбүлүкэтээҕи хореографическай колледжка учууталлыыр. Улахан хос сиэн уолаттарым Мэхээс 17 сааһа, устудьуон, Николай Иванович — 11 кылаас үөрэнээччитэ. Бары эйэлээхтик олорон, дьоллоох олоҕу оҥостуохтарын эрэ баҕарабын. Кэмиттэн кэмигэр санатан такайабын: киһиэхэ үс ирдэбил турар — доруобуйа, үлэ уонна бэрээдэк диэн. Дьэ, оччоҕо киһи дьоллоох олоҕу олорор. Үөрэнээччилэрбэр да итини тиэрдэ сатыыр этим.
Муома дьонугар тугу тиэрдэҕин?
Муомам дьонугар этэҥҥэ кыстыкка киирэр түбүктэрин түмүктээн, быр-бааччы олоруохтарын баҕарабын. Эйэлээх олох кэллин. Бары дьоллоох-соргулаах олохтоннуннар. Мин Муоманы наһаа ахтабын, үтүө сонун иһиттэхпинэ үөрэбин, хомолтолооҕу эмиэ тэҥҥэ үллэстэбин. Сибээскэ куруук баарбын.
Муома оскуолатыгар 41 сыл устата үгүс үтүө дьону кытта үлэлээбитим. Куоракка олорор учуутал дьүөгэлэрбин Изольда Егоровна Соркомованы, Акулина Васильевна Иванованы, Ирина Петровна Егорованы, Валентина Васильевна Жиркованы, Александра Васильевна Старкованы, Надежда Софроновна Слепцованы кытта куруук билсэбит, сонун-нуобас истэ олоробун. Өр сылларга бииргэ үлэлээбит учуутал коллегаларым Антонина Ильинична Никулина, Светлана Софроновна Захарова, Людмила Харлампьевна Софронова, Алексей Алексеевич Никулин Хонууга олорон билсэллэр. Онон син дьон болҕомтотугар сылдьабын. Этэҥҥэ олоробун. Урут атаахтаабакка хаалбыппын ситиһэн минньигэстик аһыырбын, маанытык таҥнарбын сөбүлүүр буоллум, хата.
Учуутал күнүнэн бары бииргэ үлэлээбит дьоммун-сэргэбин, истиҥ дьүөгэлэрбин, билигин үлэлии сылдьар учууталлары эҕэрдэлиибин! Айымньылаах үлэни, ситиһиилээх үөрэнээччилэри, өйөбүллээх төрөппүттэри баҕарабын. Бары биир киһи курдук тутуһан оскуоланы тапталынан угуттаан, ситиһиилэри сиэтэн, билиини сомсон, сайда-үүнэ туруҥ!
Мария Дмитриевна, сэһэргэһиигэр махтанабын. Учуутал күнүнэн ис сүрэхтэн эҕэрдэлиибин. Үөрэппит оҕолоруҥ уонна чугас дьонуҥ тапталларыгар уйдаран чэгиэн-чэбдик туруктаах, уһун дьоллоох олоҕу олороргор баҕарабын.
Татьяна Данилова